Onesimus: Người nô lệ đã dạy Boston cách sống sót qua đại dịch

Năm 1721, khi cái chết tràn vào Boston theo một con tàu từ vùng Caribe, cả thành phố chỉ có một lối thoát. Lối thoát ấy không đến từ một trường đại học, không đến từ một bác sĩ có bằng cấp, mà đến từ ký ức của một người đàn ông châu Phi bị bắt làm nô lệ — người mà đến tận hôm nay chúng ta vẫn chưa biết tên thật.


Con tàu mang theo cái chết

Tháng Tư năm 1721, chiến hạm HMS Seahorse của Hải quân Anh thả neo ở cảng Boston sau chuyến đi từ Barbados. Trên tàu có những thủy thủ đang sốt, đau lưng, đau đầu dữ dội. Vài ngày sau, da họ nổi lên những nốt mụn nước đỏ, rồi mưng mủ, rồi lan khắp mặt, tay, chân. Người Boston nhìn thấy và hiểu ngay: đậu mùa đã trở lại.

Boston khi ấy là một thị trấn cảng khoảng 11.000 dân, chen chúc trên một bán đảo nhỏ, đường phố hẹp, nhà cửa san sát. Một môi trường lý tưởng cho virus. Người ta đã thử cách ly những thủy thủ bệnh, đã treo cờ đỏ trước những căn nhà có người nhiễm, đã cử người canh gác. Nhưng đến tháng Sáu, mọi nỗ lực đều vô ích. Đậu mùa đã ở khắp nơi.

Để hình dung nỗi sợ của người Boston, bạn cần biết đậu mùa là gì. Người Anh thời đó gọi nó là “con quái vật lốm đốm” (the speckled monster). Nó giết khoảng ba trong số mười người mắc phải. Những người sống sót thường mang gương mặt rỗ chằng chịt suốt đời, nhiều người bị mù. Không có thuốc chữa. Không có cách phòng. Bạn chỉ có thể cầu nguyện và chờ đợi xem số phận gõ cửa nhà ai.


Minh họa bàn tay có các nốt mụn mủ đậu mùa, tranh khắc màu của W.T. Strutt.

Trong suốt năm 1721 và những tháng đầu 1722, gần 6.000 người Boston — hơn một nửa dân số — sẽ mắc bệnh. Hơn 840 người sẽ chết. Đó là tỷ lệ tử vong khoảng 14%, và xin nhớ, đây là một thị trấn nơi ai cũng biết ai.

Nhưng câu chuyện này không chỉ về cái chết. Nó về một điều mà một người đàn ông đã kể cho một mục sư khoảng năm năm trước đó, trong một cuộc trò chuyện tưởng chừng chẳng ai để ý.


“Có, và không”

Cotton Mather là một trong những nhân vật quyền lực và tai tiếng nhất của Boston thuộc địa. Ông là mục sư của Nhà thờ Bắc (North Church), con trai và cháu trai của những mục sư lừng lẫy, tác giả của hàng trăm cuốn sách. Ông cũng là người từng viết những trang ủng hộ phiên tòa xử phù thủy Salem năm 1692 — một vết nhơ mà ông chưa bao giờ gột sạch. Mather là một con người đầy mâu thuẫn: cực kỳ sùng đạo, cực kỳ hiếu kỳ về khoa học, và cũng là một chủ nô.


Chân dung Cotton Mather, tranh khắc của Peter Pelham.

Năm 1706, giáo đoàn của Mather góp tiền mua tặng ông một “món quà”: một người đàn ông châu Phi trẻ tuổi. Mather đặt tên cho anh là Onesimus, theo tên một người nô lệ trong Kinh Thánh, nhân vật trong Thư gửi Philemon của thánh Phaolô. Trong tiếng Hy Lạp, Onesimus nghĩa là “hữu ích”. Cái tên ấy — như một lời tiên tri mỉa mai — sẽ trở thành sự thật theo cách không ai lường trước.

Chúng ta gần như không biết gì về cuộc đời Onesimus trước Boston. Mather ghi rằng anh thuộc người “Guramantee” — có lẽ là cách người Anh viết chệch chữ Coromantee, tên gọi những người bị bắt đi từ vùng bờ biển thuộc Ghana ngày nay, phần lớn thuộc các dân tộc nói tiếng Akan. Anh có thể sinh ra ở một ngôi làng ven biển Tây Phi, bị bắt trong một cuộc chiến hoặc một cuộc đột kích, bị nhốt trong pháo đài nô lệ, bị xếp xuống khoang tàu chật chội vượt Đại Tây Dương. Tên thật của anh, gia đình của anh, ngôn ngữ mẹ đẻ của anh — tất cả đã bị lịch sử xóa đi.

Khoảng năm 1716, Mather hỏi Onesimus một câu hỏi đơn giản: Anh đã từng mắc đậu mùa chưa?

Onesimus trả lời: “Có, và không.”

Câu trả lời khiến Mather tò mò, và anh giải thích. Ở quê hương anh, người ta có một cách để “mua” sự miễn nhiễm. Họ lấy một chút mủ từ nốt đậu của người đang mắc bệnh nhẹ, rạch một đường nhỏ trên cánh tay người khỏe mạnh, rồi đưa mủ ấy vào vết rạch. Người được làm vậy sẽ ốm nhẹ vài ngày, nổi vài nốt, rồi khỏi — và từ đó không bao giờ mắc đậu mùa nữa. Onesimus giơ cánh tay cho Mather xem vết sẹo. Anh đã trải qua điều đó ở châu Phi. Anh đã “mắc” đậu mùa, nhưng theo một cách có kiểm soát, và vì thế anh không sợ nó nữa.

Mather, người ham hiểu biết, không dừng ở đó. Ông đi hỏi những người châu Phi khác ở Boston. Nhiều người kể lại chính xác cùng một phương pháp, với cùng một sự bình thản. Với họ, đây không phải là điều gì kỳ diệu — chỉ là một việc người lớn làm cho trẻ con, như tiêm phòng ngày nay.

Cùng khoảng thời gian ấy, Mather đọc được bài báo của bác sĩ Emanuel Timoni đăng trên tạp chí của Hội Hoàng gia London, mô tả một kỹ thuật tương tự mà phụ nữ ở Constantinople (Istanbul ngày nay) đã áp dụng từ lâu. Hai nguồn tin cách nhau hàng nghìn cây số, hai nền văn hóa hoàn toàn khác nhau, cùng kể một câu chuyện. Năm 1716, Mather viết thư cho Hội Hoàng gia, kể lại lời Onesimus và bày tỏ hy vọng phương pháp này sẽ được thử ở Anh.

Rồi ông cất câu chuyện ấy vào một góc ký ức, chờ ngày cần đến.


Một tri thức cổ xưa mà phương Tây đến muộn

Trước khi quay lại Boston năm 1721, hãy dừng lại để nhìn rộng hơn — bởi điều Onesimus kể không phải là một bí quyết kỳ lạ của riêng châu Phi. Nó là một trong những phát minh y học quan trọng nhất của nhân loại, và nó được sinh ra ở nhiều nơi, độc lập với nhau, rất lâu trước khi châu Âu biết đến.

Ở Trung Quốc, từ ít nhất thế kỷ 16 (có tài liệu cho rằng sớm hơn nhiều), các thầy thuốc đã nghiền vảy đậu khô thành bột và thổi vào mũi trẻ em bằng một ống bạc. Kỹ thuật này được ghi trong sách y học đời Minh và đời Thanh.

Ở Ấn Độ, các thầy thuốc Bà-la-môn thực hiện phương pháp rạch da tương tự, kèm theo nghi lễ tôn giáo, và nó được truyền qua nhiều thế hệ.

Ở Đế quốc Ottoman, việc “cấy đậu” là chuyện thường ngày. Năm 1717, phu nhân Mary Wortley Montagu — vợ đại sứ Anh tại Constantinople, bản thân từng suýt chết vì đậu mùa và mang gương mặt rỗ — đã chứng kiến các bà lão Thổ Nhĩ Kỳ làm việc này cho hàng chục đứa trẻ trong một buổi. Bà cho cấy đậu cho con trai mình ngay tại Thổ Nhĩ Kỳ, và năm 1721, đúng năm Boston chìm trong dịch, bà cho cấy đậu cho con gái ở London trước sự chứng kiến của các bác sĩ triều đình.


Mary Wortley Montagu cùng con trai và những người hầu cận, tranh vẽ của Jean Baptiste Vanmour, khoảng năm 1717.

Ở Tây Phi, nơi Onesimus lớn lên, phương pháp này được truyền miệng và thực hành trong cộng đồng, không cần sách vở, không cần bằng cấp.

Điều đáng suy ngẫm là: nền y học châu Âu “tiên tiến” thế kỷ 18 vẫn đang chữa bệnh bằng cách trích máu, dùng thuốc xổ và cầu nguyện. Còn những người bị coi là “man rợ” — nô lệ châu Phi, bà lão Thổ Nhĩ Kỳ, thầy thuốc Ấn Độ — đã nắm trong tay nguyên lý cốt lõi của miễn dịch học: cho cơ thể tiếp xúc với mầm bệnh ở dạng yếu để nó học cách tự vệ. Họ không biết virus là gì. Họ không biết kháng thể là gì. Nhưng họ biết nó hiệu quả.

Kỹ thuật này ngày nay được gọi là variolation (chủng đậu, hay cấy đậu), khác với vaccination (tiêm vaccine) mà Edward Jenner sẽ phát minh 75 năm sau. Variolation nguy hiểm hơn vaccine — người được chủng thực sự mắc đậu mùa, tuy nhẹ, và có thể lây cho người khác. Nhưng so với việc mắc bệnh tự nhiên, đó là sự khác biệt giữa một canh bạc sinh tử và một cơn ốm có tính toán.


Mùa hè 1721: Người dám cầm dao

Trở lại Boston. Tháng Sáu năm 1721, khi số ca bệnh bùng nổ, Cotton Mather nhớ lại lời Onesimus. Ngày 6 tháng 6, ông viết một bức thư gửi tất cả các bác sĩ ở Boston, trình bày phương pháp cấy đậu và khẩn thiết đề nghị họ thử nghiệm.

Gần như tất cả đều im lặng hoặc từ chối. Chỉ có một người hưởng ứng: Zabdiel Boylston, một bác sĩ và nhà bào chế thuốc không có bằng đại học y, học nghề từ cha mình.

Boylston hiểu rõ mình đang mạo hiểm điều gì. Nếu thất bại, ông có thể bị coi là kẻ giết người. Nhưng ông cũng hiểu điều gì đang chờ đợi nếu không làm gì cả. Ngày 26 tháng 6 năm 1721, Boylston thực hiện ca cấy đậu đầu tiên ở châu Mỹ trên ba người: con trai ông là Thomas, sáu tuổi; một người nô lệ tên Jack; và con trai của Jack tên Jackey, mới hai tuổi rưỡi.

Hãy dừng lại một chút ở chi tiết này. Boylston không dám thử trên chính mình — ông đã từng mắc đậu mùa và đã miễn nhiễm. Ông thử trên con trai ruột, điều đó cho thấy ông tin. Nhưng ông cũng thử trên hai người nô lệ, những người không có quyền từ chối. Lịch sử của tiến bộ y học thường đi kèm những bóng tối như thế, và chúng ta không nên nhìn đi chỗ khác.

Cả ba người đều sốt nhẹ, nổi vài nốt đậu, rồi bình phục hoàn toàn trong vòng hai tuần. Boylston tiếp tục. Ông cấy đậu cho người này rồi người khác, ghi chép tỉ mỉ từng ca: tuổi, ngày cấy, triệu chứng, kết quả.

Và rồi Boston nổi giận.


Cơn thịnh nộ của một thành phố

Phản ứng của Boston với cấy đậu là một trong những cuộc “chiến tranh thông tin” đầu tiên trong lịch sử nước Mỹ, và nó có tất cả những gì bạn thấy trong các cuộc tranh cãi y tế ngày nay: sợ hãi, thuyết âm mưu, tôn giáo, chính trị, và định kiến.

Người dẫn đầu phe phản đối là William Douglass, bác sĩ duy nhất ở Boston có bằng y khoa chính quy từ châu Âu. Ông gọi Boylston là kẻ dốt nát, gọi Mather là kẻ cuồng tín, và cho rằng việc cố tình đưa mầm bệnh vào cơ thể người khỏe mạnh là tội ác. Về mặt lý thuyết, ông có lý ở một điểm: người được cấy đậu vẫn có thể lây cho người khác, và trong một thành phố đang có dịch, điều đó thật đáng lo.

Nhưng lập luận của Douglass và những người cùng phe không chỉ dừng ở khoa học. Họ chế giễu rằng phương pháp này đến từ “bọn da đen” và “bọn Thổ vô đạo” — làm sao những người văn minh lại có thể tin lời của nô lệ? Trong mắt họ, nguồn gốc của tri thức quan trọng hơn giá trị của nó. Một số mục sư khác thì lập luận rằng đậu mùa là hình phạt của Chúa, và cố gắng né tránh nó là chống lại ý Chúa.

Mùa hè năm ấy, giới chức thành phố triệu tập Boylston, buộc ông giải trình, và đầu tháng Tám thì ra lệnh cấm ông tiếp tục. Ông không dừng.

Tháng Tám năm 1721, một tờ báo mới ra đời ở Boston: The New-England Courant, do James Franklin sáng lập. Tờ báo này gần như được lập ra để tấn công phe cấy đậu, với những bài viết châm biếm, cay độc nhắm vào Mather và Boylston. Và trong xưởng in của James, có một cậu thợ học việc 15 tuổi đang sắp chữ cho những bài báo ấy. Cậu tên là Benjamin Franklin.


Trang nhất số báo The New-England Courant ra ngày 7 tháng 8 năm 1721.

Đỉnh điểm của sự căm ghét đến vào một đêm tháng Mười Một năm 1721. Ai đó ném một quả bom tự chế qua cửa sổ nhà Cotton Mather. May mắn là ngòi nổ bị tắt khi bom rơi xuống sàn. Buộc vào quả bom là một mẩu giấy với lời nhắn đại ý: Mather, đồ chó, ta sẽ cấy cho ngươi thứ này.

Hãy nghĩ về điều đó. Một người đang cố cứu thành phố suýt bị giết vì điều đó. Và người đàn ông mà tri thức của ông đã khởi đầu tất cả — Onesimus — không hề được nhắc đến trong những cuộc tranh cãi ấy, ngoại trừ như một lý do để chế nhạo.


Những con số không biết nói dối

Dịch đậu mùa Boston tàn lụi vào đầu năm 1722. Khi khói tan, người ta đếm.

Trong số khoảng 5.800 người mắc đậu mùa tự nhiên (các nguồn ghi từ 5.759 đến 5.889), 844 người tử vong — tỷ lệ khoảng 14%.

Trong số khoảng 240 người được Boylston cấy đậu (các nguồn ghi 242 hoặc 247), 6 người tử vong — tỷ lệ khoảng 2,5%. Và trong sáu ca ấy, một số có thể đã nhiễm bệnh tự nhiên trước khi được cấy.

Đây không phải là một khác biệt nhỏ. Đây là khác biệt giữa một trong bảy người chết và một trong bốn mươi người chết. Boylston đã làm được một trong những phép so sánh bằng số liệu đầu tiên trong lịch sử y học — chưa phải một thử nghiệm có đối chứng theo nghĩa hiện đại, nhưng là thứ được ghi chép trung thực giữa cơn hỗn loạn.

Năm 1724, Boylston sang London, trình bày kết quả trước Hội Hoàng gia, và năm 1726 xuất bản một báo cáo chi tiết. Ông được bầu làm thành viên Hội Hoàng gia — một vinh dự hiếm hoi cho một người thuộc địa không bằng cấp. Douglass, đối thủ lớn nhất của ông, về sau âm thầm thừa nhận cấy đậu là đúng.


Trang bìa cuốn sách An Historical Account of the Small-pox Inoculated in New England của Zabdiel Boylston.

Tri thức mà Onesimus mang theo từ Tây Phi đã được kiểm chứng bằng máu và nước mắt của Boston.


Điều gì đã xảy ra với Onesimus?

Đây là phần mà lịch sử trở nên im lặng một cách đau lòng.

Chúng ta biết rằng Onesimus không phải là một “người nô lệ ngoan ngoãn” trong mắt Mather. Nhật ký của vị mục sư ghi những lời than phiền: anh ta “kiêu ngạo”, anh ta “khó bảo”, anh ta từng lấy đồ trong nhà. Đọc những dòng ấy ba thế kỷ sau, người ta khó mà không thấy một điều khác: một người đàn ông có phẩm giá, không chấp nhận số phận của mình, và không giấu điều đó.

Năm 1716 — cũng chính năm Mather viết thư cho Hội Hoàng gia kể về phương pháp cấy đậu — Onesimus thương lượng để mua tự do. Anh góp tiền để Mather mua một người nô lệ khác thay thế mình, và đổi lại, Mather ký một văn bản “giải phóng” có điều kiện: Onesimus vẫn phải làm một số việc vặt cho gia đình Mather, phải cư xử đúng mực, nếu không thì thỏa thuận có thể bị hủy. Tự do của anh là một thứ tự do có dây buộc.

Mather cũng ghi lại rằng Onesimus có vợ và có con, và những đứa con ấy mất sớm. Ta không biết thêm gì hơn.

Sau năm 1721, Onesimus gần như biến mất khỏi mọi ghi chép. Chúng ta không biết ông sống ở đâu, làm gì, mất năm nào, chôn ở đâu. Không có bức chân dung nào. Không có mộ phần nào để viếng. Người đàn ông mà tri thức của ông đã cứu hàng trăm mạng người ở Boston, và gián tiếp cứu hàng nghìn người khắp Bắc Mỹ sau đó, đã ra đi trong im lặng — trong khi Mather và Boylston có tượng đài, có sách vở, có tên phố.

Cotton Mather, cần nói công bằng, đã ghi rõ trong các bài viết của mình rằng ông học phương pháp này từ Onesimus và những người châu Phi khác. Ông không giấu nguồn. Nhưng ông cũng chưa bao giờ coi Onesimus là một người thầy, một đồng nghiệp, hay thậm chí một con người ngang hàng. Onesimus, với ông, mãi mãi là món quà của giáo đoàn.


Di sản lan xa hơn Boston

Câu chuyện năm 1721 không kết thúc ở Boston. Nó gieo những hạt giống mọc lên khắp lịch sử nước Mỹ và thế giới.

Benjamin Franklin — cậu thợ in từng sắp chữ cho những bài báo chống cấy đậu — về sau trở thành người ủng hộ nhiệt thành nhất. Năm 1736, con trai bốn tuổi của ông, Francis, chết vì đậu mùa. Franklin đã định cấy đậu cho con nhưng trì hoãn vì cậu bé đang ốm. Trong tự truyện viết nhiều thập kỷ sau, ông thú nhận nỗi hối hận ấy chưa bao giờ nguôi, và khuyên các bậc cha mẹ đừng bao giờ bỏ qua cấy đậu chỉ vì sợ. Có lẽ đó là lời chuộc lỗi muộn màng của cậu thiếu niên năm 1721.

George Washington, năm 1777, giữa Chiến tranh Cách mạng Mỹ, ra lệnh cấy đậu bắt buộc cho toàn bộ Lục quân Lục địa. Đậu mùa khi ấy giết nhiều lính của ông hơn cả quân Anh. Quyết định này được nhiều sử gia coi là một trong những quyết định chiến lược quan trọng nhất của cuộc chiến. Nếu không có tiền lệ Boston, không có Boylston, không có Onesimus, liệu Washington có dám?

Edward Jenner, năm 1796 ở Anh, nhận thấy những cô gái vắt sữa từng mắc đậu bò không bao giờ mắc đậu mùa. Ông dùng mủ đậu bò — vô hại với người — thay cho mủ đậu mùa, tạo ra vaccine (từ vacca, tiếng Latin nghĩa là “bò”). Đó là bước tiến vĩ đại, nhưng nó đứng trên vai của variolation — trên vai những bà lão Thổ Nhĩ Kỳ, những thầy thuốc Trung Hoa, và một người đàn ông Akan ở Boston.

Năm 1980, Tổ chức Y tế Thế giới tuyên bố đậu mùa đã bị xóa sổ hoàn toàn khỏi trái đất. Đây là căn bệnh duy nhất của con người từng bị tiêu diệt. Một chuỗi dài những bàn tay nối nhau qua hàng thế kỷ, và một trong những bàn tay đầu tiên trên đất Mỹ là của Onesimus.

Năm 2016, tạp chí Boston Magazine xếp Onesimus vào danh sách những người Boston vĩ đại nhất mọi thời đại. Ba trăm năm sau, thành phố mới bắt đầu nói lời cảm ơn.


Điều Boston năm 1721 muốn nói với chúng ta

Chúng ta vừa sống qua một đại dịch toàn cầu của chính thời đại mình. Chúng ta đã thấy vaccine ra đời trong thời gian kỷ lục, và cũng đã thấy những cuộc tranh cãi, những thuyết âm mưu, những gia đình chia rẽ, những người bị đe dọa vì cố gắng cứu người. Đọc lại Boston 1721, có cảm giác như đang soi gương.

Nhưng câu chuyện Onesimus còn nhắc chúng ta một điều sâu hơn.

Tri thức không có hộ chiếu. Nó không hỏi bạn có bằng cấp gì, sinh ra ở đâu, da màu gì, hay bạn là chủ hay là tớ. Phương pháp cứu Boston không đến từ Harvard — dù Harvard đã tồn tại từ năm 1636, ngay bên kia sông. Nó đến từ một ngôi làng Tây Phi mà không ai ở Boston có thể chỉ ra trên bản đồ, được mang qua Đại Tây Dương trong ký ức của một người bị xiềng xích, và được kể lại trong một cuộc trò chuyện mà chủ nhân có thể đã coi là chuyện tầm phào.

Bao nhiêu tri thức khác đã bị mất đi vì người mang nó không được lắng nghe? Bao nhiêu Onesimus khác đã chết trên những con tàu, trên những đồn điền, mang theo những điều mà nhân loại chưa bao giờ được biết?

Chúng ta không thể trả lại tên cho Onesimus. Không thể trả lại quê hương, gia đình, những đứa con đã mất. Nhưng chúng ta có thể làm điều mà Boston năm 1721 đã không làm: nhìn ông như một người thầy. Một người đàn ông có trí tuệ, có phẩm giá, có một tri thức quý giá, và đã chọn chia sẻ nó — với chính những người đã cướp đi tự do của mình.

Đó có lẽ là sự hào phóng lớn nhất trong toàn bộ câu chuyện này. Và cũng là điều đáng để chúng ta cúi đầu nhất.


Nếu bạn từng được tiêm một mũi vaccine — bất kỳ mũi nào — thì bạn đang mang trong người một phần của câu chuyện bắt đầu từ cánh tay có sẹo của Onesimus. Hãy nhớ tên ông. Đó là điều ít nhất chúng ta có thể làm.

Nguồn ảnh:

  • Minh họa bàn tay có các nốt mụn mủ đậu mùa, tranh khắc màu của W.T. Strutt.: tác giả không rõ, CC BY 4.0, Wikipedia, đã thu nhỏ
  • Chân dung Cotton Mather, tranh khắc của Peter Pelham.: Peter Pelham, artist, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
  • Mary Wortley Montagu cùng con trai và những người hầu cận, tranh vẽ của Jean Baptiste Vanmour, khoảng năm 1717.: Jean Baptiste Vanmour, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
  • Trang nhất số báo The New-England Courant ra ngày 7 tháng 8 năm 1721.: Unknown authorUnknown author, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
  • Trang bìa cuốn sách An Historical Account of the Small-pox Inoculated in New England của Zabdiel Boylston.: Zabdiel Boylston (1679–1766), phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia