Cách thức bầu cử các đại biểu quốc hội trên thế giới vốn mang nhiều hình thái khác nhau tùy theo thể chế chính trị. Tuy nhiên, sự việc gây xôn xao chính trường Hàn Quốc vừa qua – khi nữ chính khách Yong Hye-in rút khỏi tấm vé đề cử Bộ trưởng – đã giội một gáo nước lạnh vào những kẽ hở kỳ lạ trong cơ chế đại diện tỷ lệ của quốc gia này.
Từ hai mô hình bầu cử kinh điển trên thế giới…
Xét trên phạm vi toàn cầu, cơ chế bầu ra các đại biểu Quốc hội (hay Nghị sĩ) thường xoay quanh hai tiêu chí cốt lõi: phân chia khu vực địa lý và kỹ thuật tính kết quả phiếu bầu.
Ở phương thức Bầu cử Đa số (Majority/Plurality System), đại diện tiêu biểu là Anh, Mỹ, Ấn Độ hay Canada, đất nước được chia thành các đơn vị bầu cử đơn đại biểu (mỗi vùng bầu ra một người). Tại đây, ứng viên nào giành được nhiều phiếu nhất sẽ là người thắng cuộc (Winner-take-all). Mô hình này giúp đại biểu gắn chặt trách nhiệm trực tiếp với cử tri từng vùng địa lý, nhưng lại mang nhược điểm làm lãng phí lượng phiếu bầu cho các ứng viên thất bại.
Ngược lại, phương thức Đại diện Tỷ lệ (Proportional Representation - PR) phổ biến ở Hà Lan, Israel hay các nước Bắc Âu lại chọn phương án không bầu trực tiếp cho cá nhân mà bầu cho danh sách đảng chính trị. Ghế trong Quốc hội sẽ được phân bổ theo đúng tỷ lệ phần trăm số phiếu mà mỗi đảng nhận được trên toàn quốc. Cách làm này tạo cơ hội bình đẳng cho các đảng nhỏ và các nhóm xã hội yếu thế có cơ hội cất lên tiếng nói.
Một số quốc gia như Đức hay Nhật Bản chọn cách kết hợp cả hai thành Hệ thống Hỗn hợp (Mixed System). Tại đây, cử tri cầm hai lá phiếu: một cho cá nhân ở địa phương và một cho đại diện danh sách đảng.
…Đến “ma trận” bầu cử đại diện tỷ lệ ở Hàn Quốc
Hàn Quốc cũng áp dụng hệ thống bầu cử hỗn hợp. Nhưng chính sự biến tấu trong việc phân bổ ghế đại diện tỷ lệ đã biến chính trường nước này thành một ma trận phức tạp với những màn “lách luật” ngoạn mục.
Để bảo vệ vị thế của các đảng nhỏ, Quốc hội Hàn Quốc dành riêng một số lượng ghế nhất định (như 47 ghế đại diện tỷ lệ). Tuy nhiên, để thâu tóm toàn bộ các ghế này, các tập đoàn chính trị lớn tại Hàn Quốc đã sáng tạo ra khái niệm “Đảng vệ tinh” (Satellite Party).
Các đảng lớn sẽ đứng ra lập một đảng phụ, chuyên gom các chính đảng siêu nhỏ về chung một danh sách tỷ lệ. Sau khi kỳ tổng tuyển cử kết thúc và giành chiến thắng, các đại biểu của các đảng nhỏ này sẽ “chia tay” đảng vệ tinh để trở lại làm người đại diện độc lập cho chính đảng ban đầu của họ.
Yong Hye-in và “nút thắt” tranh cãi
Câu chuyện của bà Yong Hye-in (용혜인) – Chủ tịch Đảng Thu nhập Cơ bản (Basic Income Party) – chính là hình ảnh thu nhỏ phản ánh trọn vẹn những bất cập của mô hình này.
Bà Yong Hye-in không ứng cử theo khu vực địa lý nào mà đắc cử Quốc hội Hàn Quốc thông qua danh sách tỷ lệ toàn quốc nhờ liên minh với đảng lớn. Khi bà được đề cử làm Bộ trưởng Bộ Bình đẳng giới và Gia đình, một làn sóng phản đối dữ dội đã bùng nổ.
Theo thông lệ, một nghị sĩ ứng cử theo danh sách đại diện tỷ lệ khi tham gia vào Nội các với tư cách Bộ trưởng thường sẽ từ bỏ ghế Quốc hội để nhường vị trí đó cho người kế tiếp trong danh sách. Tuy nhiên, bà Yong Hye-in lại kiên quyết tuyên bố giữ lại ghế Đại biểu Quốc hội.
Hành động này ngay lập tức vướng phải 3 nút thắt chính trị nghiêm trọng:
- Tranh cãi về “chủ sở hữu” chiếc ghế: Cử tri không trực tiếp bầu cá nhân bà Yong ở bất kỳ khu vực nào. Chiếc ghế của bà có được là nhờ lượng phiếu chung dành cho cả liên minh. Việc bà giữ khăng khăng ghế đại biểu bị dư luận chỉ trích là coi ghế Quốc hội như “tài sản cá nhân”.
- “Kiêm nhiệm hai chân”: Dù pháp luật Hàn Quốc cho phép nghị sĩ làm Bộ trưởng, dư luận cho rằng việc một đại biểu tỷ lệ vừa nắm quyền hành pháp (Bộ trưởng), vừa nắm quyền lập pháp (Nghị sĩ) mà không nhường lại ghế cho đảng là thiếu công bằng chính trị.
- Quyền lợi ngân sách: Đảng Thu nhập Cơ bản của bà Yong Hye-in chỉ có duy nhất bà là đại biểu. Nếu rời ghế Quốc hội, đảng của bà sẽ mất tư cách nghị viện và mất khoản trợ cấp nhà nước hàng năm lên tới 1,1 tỷ Won (hơn 800.000 USD).
Chính vì áp lực quá lớn từ dư luận và các bên xung quanh, vào ngày 13/9/2026, bà Yong Hye-in đã chính thức ra tuyên bố rút khỏi danh sách đề cử Bộ trưởng.
Bài học từ câu chuyện chính trị Hàn Quốc
Chuyện bầu cử ở mỗi quốc gia suy cho cùng là câu chuyện đi tìm sự cân bằng: làm sao vừa đảm bảo tính đại diện địa phương, vừa phản ánh đúng bức tranh tư tưởng của toàn xã hội.
Vụ việc của bà Yong Hye-in và lùm xùm quanh chiếc ghế tỷ lệ tại Hàn Quốc cho thấy: Mọi cơ chế bầu cử dù được thiết kế nhân văn đến đâu (như việc dành cơ hội cho các đảng nhỏ thông qua đại diện tỷ lệ) vẫn có thể bị biến dạng nếu tồn tại những kẽ hở cho chiêu trò chính trị.
Sau vụ bê bối rút lui này, chính giới Hàn Quốc lại một lần nữa phải đối mặt với bài toán cải cách luật bầu cử — nhằm bịt kín các “đảng vệ tinh” và làm rõ quy định kiêm nhiệm, trả lại ý nghĩa đích thực cho lá phiếu của mỗi cử tri.