Ngày 29 tháng 5 năm 1913, trong một nhà hát mới toanh bên đại lộ Montaigne, giới thượng lưu Paris đã làm một việc mà họ chưa từng làm trước đó: đấm nhau vì một vở ballet. Hơn một thế kỷ sau, đêm đó vẫn được nhắc đến như khoảnh khắc âm nhạc hiện đại cất tiếng khóc chào đời — ồn ào, hỗn loạn và không ai xin phép.
Các nghệ sĩ trong buổi công diễn đầu tiên của Lễ Xuân, ảnh chụp, 1913.
Một tiếng kèn bassoon lạc giọng
Hãy hình dung bạn đang ngồi trong Théâtre des Champs-Élysées vào một đêm cuối xuân. Nhà hát vừa khánh thành chưa đầy hai tháng, còn thơm mùi sơn mới, mùi nhung đỏ và mùi nước hoa của những quý bà ngồi lô. Bạn đến đây với kỳ vọng rõ ràng: Ballets Russes của Sergei Diaghilev — đoàn ballet Nga đang làm cả châu Âu mê đắm — sẽ lại tặng bạn một đêm lộng lẫy như Con chim lửa hay Petrushka mấy mùa trước. Nhạc của Igor Stravinsky, chàng trai Nga ba mươi tuổi, thần đồng của Diaghilev. Vũ đạo của Vaslav Nijinsky, vũ công được mệnh danh là “thần của vũ đạo”. Mọi thứ đều hứa hẹn một buổi tối đẹp.
Đèn tắt. Và rồi từ dàn nhạc vang lên một âm thanh không ai đoán được.
Đó là tiếng kèn bassoon — nhưng ở một âm vực cao đến mức phi lý, cao hơn bất kỳ đoạn bassoon nào từng được viết trước đó. Nó vặn vẹo, mỏng manh, run rẩy như một con thú vừa tỉnh giấc. Trong khán phòng, những người sành nhạc nhìn nhau. Có giai thoại kể rằng Camille Saint-Saëns, cây đại thụ của nhạc Pháp, đã lẩm bẩm “nếu đó là bassoon thì tôi là con khỉ” rồi bỏ về ngay lập tức. Chính Stravinsky về sau khẳng định ông thậm chí không có mặt đêm đó — nhưng câu chuyện cứ được kể mãi, bởi nó nói đúng tinh thần của khoảnh khắc: ngay từ nốt nhạc đầu tiên, Stravinsky đã tuyên bố với Paris rằng anh sẽ không chơi theo luật của họ.
Ảnh chân dung Igor Stravinsky.
Tiếng bassoon ấy chỉ là lời mở đầu. Phần “Điềm báo mùa xuân” tiếp theo là nơi mọi thứ thực sự vỡ tung: dây đàn cứ giáng xuống một hợp âm, lặp đi lặp lại như tiếng búa, còn kèn cor thì đấm vào giữa nhịp ở những chỗ không ai lường được. Hợp âm đó — thực chất là hai hợp âm chồng lên nhau, một Mi giáng bảy đè lên một Fa giáng trưởng — đến nay vẫn được coi là “cú đấm” khét tiếng nhất trong lịch sử hòa âm. Không có giai điệu để bám. Không có nhịp đều để vỗ tay theo. Chỉ có xung động thô ráp, như nhịp tim của một thứ gì đó rất cổ xưa đang trồi lên từ lòng đất.
Sân khấu mở, và địa ngục cũng mở
Nếu âm nhạc đã khiến khán giả bất an, thì thứ họ nhìn thấy trên sân khấu mới thực sự đẩy họ qua bờ vực.
Vở ballet mang tên đầy đủ Le Sacre du printemps – Tableaux de la Russie païenne, “Những bức tranh nước Nga ngoại đạo”. Ý tưởng đến với Stravinsky từ một giấc mơ ban ngày năm 1910: ông thấy một nghi lễ tiền sử, trong đó các bô lão ngồi thành vòng tròn chứng kiến một thiếu nữ nhảy múa cho đến chết, để hiến tế cho thần Mùa Xuân. Không phải chuyện cổ tích. Không hoàng tử, không tiên nữ. Chỉ là cái chết được dàn dựng như một nghi thức của bộ lạc.
Trang đầu bản nhạc viết tay Le Sacre du printemps, 1912–1913.
Nijinsky đã biên đạo theo đúng tinh thần đó. Ông ném đi toàn bộ ngữ pháp của ballet cổ điển — những bàn chân xoay ra ngoài, những cánh tay mềm mại, dáng người vươn lên trời như thể trọng lực không tồn tại. Thay vào đó, các vũ công của ông đứng với bàn chân quay vào trong, đầu gối cong, vai gù, giậm chân xuống sàn. Họ nhảy thành từng khối, không phải như những cá nhân duyên dáng mà như một đám đông. Trang phục của Nicholas Roerich — nhà thiết kế kiêm chuyên gia khảo cổ, cũng là người cùng Stravinsky xây dựng kịch bản — là những tấm áo thô kệch, bết màu đất, đôi khi được ví như bao tải. Với những người đã quen coi ballet là sự thăng hoa của vẻ đẹp, đây là một sự xúc phạm được tính toán kỹ.
Vaslav Nijinsky trong ảnh chụp chân dung tại Krasnoe Selo, mùa hè 1907.
Tiếng cười bắt đầu vang lên chỉ vài phút sau khi màn mở. Rồi tiếng huýt sáo. Rồi tiếng la ó. Theo lời kể của Stravinsky, đó là lúc ông rời chỗ ngồi, đi ra hậu trường — và không quay lại nữa.
“Đếm cho tôi!” — hậu trường của một thảm họa
Điều ít người biết là phần lớn thời gian của buổi diễn, các vũ công không nghe thấy nhạc. Tiếng ồn từ khán phòng lớn đến mức dàn nhạc gần như bị nuốt chửng. Nijinsky, mặt trắng bệch, đứng trên một chiếc ghế ở cánh gà, gào lên số đếm bằng tiếng Nga cho các vũ công của mình để họ biết mình đang ở đâu trong bản nhạc: “Raz, dva, tri!” Stravinsky đứng phía sau, bám lấy áo choàng của ông để ông không nhảy vào sân khấu.
Pierre Monteux, nhạc trưởng ba mươi tám tuổi, đã hứa với Diaghilev rằng dù có chuyện gì ông cũng sẽ chỉ huy cho đến nốt cuối cùng. Sau này ông nhớ lại rằng mình nhìn chằm chằm vào tổng phổ, không dám ngoái nhìn khán giả, như một người lái tàu quyết không rời tay lái trong bão. Dàn nhạc gần một trăm nhạc công đã phải tập tới mười bảy buổi cho bản tổng phổ này, nhiều người trong số họ từng nghĩ Stravinsky viết sai nốt.
Ảnh chân dung Pierre Monteux, xuất bản trong giai đoạn 1911–1914.
Trong khi đó, ở khu vực điều khiển, Diaghilev ra lệnh bật tắt đèn khán phòng liên tục, hy vọng ánh sáng sẽ khiến người ta thấy xấu hổ mà im lặng. Nhưng thay vào đó, ánh đèn chỉ giúp những kẻ đang chửi nhau nhìn rõ đối phương hơn.
Và họ đã không dừng ở chửi.
Hai nước Paris trong một khán phòng
Cái người ta gọi là “bạo loạn” đêm đó, thật ra là cuộc đụng độ giữa hai công chúng rất khác nhau — và Diaghilev, một bậc thầy về quảng bá, có lẽ đã cố tình đặt họ cạnh nhau.
Ở các lô và hàng ghế đắt tiền là giới quý tộc, đại tư sản, những quý bà đeo kim cương từ “quận Mười Sáu” giàu có. Họ đến để được thấy và để tiêu khiển. Còn ở khu vực vé rẻ và vé đứng — Diaghilev đã bán một lượng lớn với giá hời — là đám nghệ sĩ, sinh viên, dân bohème của Montparnasse và Montmartre, những người coi mọi thứ mới mẻ là thánh thần và mọi thứ cũ kỹ là kẻ thù.
Khi giới thượng lưu cười nhạo, đám bohème quay lại mắng họ. Nhà soạn nhạc Florent Schmitt được cho là đã hét vào mặt các quý bà ở lô rằng họ là “gái điếm của quận Mười Sáu”. Một quý bà tát vào mặt người đàn ông ngồi cạnh vì anh ta huýt sáo. Một bá tước phu nhân đứng bật dậy, mặt đỏ gay, tuyên bố rằng sáu mươi tuổi rồi mà lần đầu tiên bà bị người ta dám biến thành trò cười. Có tin nói hai quý ông thách nhau đấu súng ngay sáng hôm sau. Cảnh sát được gọi đến trong giờ nghỉ, và theo một số tường thuật, khoảng bốn mươi người bị lôi ra khỏi nhà hát — con số này rất có thể đã được thổi phồng qua năm tháng, nhưng nó phản ánh đúng cảm giác của những người trong cuộc: đêm đó, nhà hát đã mất kiểm soát.
Trong khán phòng có Claude Debussy, có Maurice Ravel, có Jean Cocteau; nhiều lời kể còn nhắc đến Marcel Proust và Gertrude Stein, dù Stein có lẽ chỉ xem một đêm diễn sau đó. Cocteau sau này viết một cách cay nghiệt về “đám khán giả ngu ngốc” — nhưng cũng chính ông thừa nhận rằng chính sự xuất hiện của đám bohème mới là thứ khiến giới thượng lưu nổi giận đến thế. Người ta không chỉ chửi Stravinsky. Người ta chửi nhau, và vở ballet chỉ là cái cớ để hai thế giới vốn khinh ghét nhau cuối cùng cũng có dịp lên tiếng.
Sự thật bị phóng đại — và vì sao điều đó không quan trọng
Đến đây cần thú nhận một điều: các sử gia hiện đại, nổi bật là Richard Taruskin, đã dành nhiều công sức để “hạ nhiệt” huyền thoại về đêm 29 tháng 5.
Không có bằng chứng rằng đồ vật bị ném lên sân khấu. Buổi diễn không bị hủy giữa chừng — nó được diễn trọn vẹn, dù trong tiếng ồn. Đến phần hai, “Lễ hiến tế”, khán phòng thực ra đã yên tĩnh hơn, một phần vì người ta bị hút vào điệu nhảy tới chết của thiếu nữ được chọn, do Maria Piltz thể hiện. Và điều quan trọng nhất: rất nhiều tường thuật đương thời cho thấy cơn giận dữ nhắm chủ yếu vào vũ đạo của Nijinsky, chứ không phải âm nhạc. Người ta chế giễu những vũ công co ro giậm chân; còn dàn nhạc thì gần như chẳng ai nghe thấy.
Bằng chứng rõ nhất là chuyện xảy ra chưa đầy một năm sau. Tháng 4 năm 1914, Monteux chỉ huy Lễ Xuân dưới dạng hòa nhạc không có múa, cũng tại Paris. Lần này khán giả đứng dậy hoan hô như sấm. Stravinsky được đám đông công kênh ra tận ngoài phố. Cùng một bản nhạc, cùng một thành phố, cách nhau chưa đầy mười một tháng — từ vụ tai tiếng thành cuộc khải hoàn.
Vậy đêm 1913 có thực sự là “vụ bạo loạn của âm nhạc”? Có lẽ chính xác hơn, đó là vụ bạo loạn của một tổng thể: nhạc, múa, trang phục, cái tứ hiến tế man rợ, và một xã hội đang đứng bên bờ vực mà chưa biết mình sắp rơi. Nhưng huyền thoại có logic riêng của nó. Người ta nhớ đến đêm đó không phải vì nó chính xác về mặt tư liệu, mà vì nó đúng về mặt biểu tượng. Chưa bao giờ một tác phẩm nghệ thuật lại khiến công chúng mất bình tĩnh đến thế — và cũng chưa bao giờ sự mất bình tĩnh đó lại hóa ra là dấu hiệu của một điều gì đó vĩ đại.
1913: năm thế giới cũ rạn nứt
Đặt Lễ Xuân vào bối cảnh, ta sẽ thấy nó không phải một cú sốc lẻ loi mà là một trong hàng loạt vết nứt xuất hiện cùng lúc trên bề mặt của thế giới cũ.
Cũng năm 1913, ở New York, triển lãm Armory Show trưng bày Picasso, Duchamp và Matisse trước một công chúng Mỹ vừa kinh hoàng vừa bị mê hoặc. Ở Paris, Marcel Proust in tập đầu của Đi tìm thời gian đã mất bằng tiền túi vì không nhà xuất bản nào chịu nhận. Ở Vienna, Arnold Schoenberg vừa trải qua “buổi hòa nhạc của những cái tát” — khán giả cũng đánh nhau trong phòng hòa nhạc chỉ hai tháng trước đêm Paris. Nijinsky bản thân ông vừa gây scandal năm trước với Buổi chiều của một vị thần điền dã, kết thúc bằng một động tác gợi dục khiến báo chí Paris chia làm hai phe. Điệu tango từ Argentina đang khiến các phụ huynh châu Âu hoảng hốt.
Và trên tất cả, mười bốn tháng sau đêm ra mắt, châu Âu bước vào Thế chiến thứ nhất. Những thanh niên từng ngồi ở hàng vé đứng đêm đó sẽ chết trong chiến hào Verdun. Nhìn lại, người ta khó mà không thấy trong Lễ Xuân — với những cú giậm chân tập thể, tiếng trống dồn dập, thiếu nữ bị hiến tế cho một thần linh vô hình — một lời tiên tri về những gì sắp tới. Chính Stravinsky sau này bác bỏ mọi cách đọc “tiên tri” như vậy; ông khăng khăng rằng âm nhạc không thể diễn đạt gì ngoài chính nó. Nhưng khán giả và các nhà phê bình thì chưa bao giờ nghe lời ông.
Nijinsky biến mất, Stravinsky ở lại
Số phận hai người tạo ra đêm đó rẽ theo hai hướng đối lập đến đau lòng.
Vũ đạo của Nijinsky chỉ được diễn tám lần — vài đêm ở Paris rồi vài đêm ở London — rồi biến mất. Không ai ghi chép lại đầy đủ. Cuối năm 1913, Nijinsky kết hôn với một cô gái Hungary trong chuyến lưu diễn Nam Mỹ; Diaghilev, người tình kiêm người bảo trợ, nổi cơn ghen và đuổi ông khỏi đoàn. Vài năm sau, Nijinsky bắt đầu có những dấu hiệu tâm thần nghiêm trọng và trải qua ba thập kỷ cuối đời trong các viện điều dưỡng, không bao giờ trở lại sân khấu. Phải đến năm 1987, hai nhà nghiên cứu Millicent Hodson và Kenneth Archer mới dựng lại được vũ đạo gốc từ các bản phác thảo, ảnh chụp, hồi ức và ghi chú bên lề tổng phổ, cho đoàn Joffrey Ballet trình diễn. Khi màn mở, các khán giả năm 1987 nín thở — và không ai đánh nhau.
Stravinsky thì ngược lại. Lễ Xuân đưa ông lên hàng nhà soạn nhạc quan trọng nhất còn sống, và ông giữ vị trí đó gần sáu mươi năm nữa, qua ba giai đoạn phong cách, hai cuộc thế chiến và ba quốc tịch. Ông không bao giờ viết lại một tác phẩm nào giống Lễ Xuân — như thể chính ông cũng hiểu rằng người ta chỉ có thể cho nổ tung thế giới một lần.
Từ nhà hát đến rạp chiếu bóng và phòng thu
Cái tác phẩm từng bị la ó ấy, hai mươi bảy năm sau, đến với hàng triệu trẻ em qua Walt Disney. Trong Fantasia (1940), Lễ Xuân được dùng để minh họa cho sự hình thành Trái Đất và cuộc đại tuyệt chủng của khủng long. Stravinsky ghét cách Disney cắt xén và sắp xếp lại bản nhạc — nhưng ông vẫn nhận tiền, và có lẽ một phần trong ông hiểu rằng đây là chiến thắng cuối cùng: thứ âm nhạc từng khiến giới quý tộc Paris gào lên “gọi bác sĩ!” giờ được coi là phù hợp để đưa lũ trẻ vào rạp.
Áp phích phát hành phim Fantasia (1940).
Từ đó, ảnh hưởng của nó lan đi khắp nơi. Các nhà soạn nhạc phim Hollywood thế hệ sau, từ Bernard Herrmann đến John Williams, vay mượn nhịp điệu giật cục và hòa âm chồng chất của nó cho cảnh đuổi bắt, cảnh hù dọa, cảnh cá mập trồi lên. Nhạc jazz, nhạc rock tiến bộ, nhạc điện tử đều có thể truy lại một phần gốc gác về cái đêm tháng Năm ấy. Mỗi khi bạn nghe một đoạn nhạc phim khiến tim đập nhanh mà không hiểu vì sao, rất có thể bạn đang nghe con cháu của cái hợp âm bị la ó ở Théâtre des Champs-Élysées.
Điều gì thực sự đã bắt đầu đêm đó?
Có một câu hỏi vẫn treo lơ lửng: nếu hầu hết khán giả không thực sự nghe được nhạc, thì làm sao ta có thể nói âm nhạc thế kỷ XX bắt đầu bằng đêm đó?
Câu trả lời có lẽ là: cái bắt đầu không phải là một phong cách, mà là một mối quan hệ. Trước 1913, nghệ sĩ và công chúng về cơ bản ở cùng một phe; tác phẩm mới có thể gây tranh cãi, nhưng vẫn nói cùng một ngôn ngữ. Sau 1913, nghệ thuật hiện đại nhận ra nó có thể — thậm chí nên — đứng đối diện với công chúng, thách thức họ, khiến họ khó chịu, và coi sự khó chịu đó là thước đo của giá trị. Ý tưởng rằng “bị la ó tối nay có nghĩa là bạn đúng” chính là di sản lớn nhất của đêm 29 tháng 5. Nó đã định hình cách nghệ sĩ nhìn nhận công chúng suốt một thế kỷ, từ Dada đến punk rock, từ Beckett đến Banksy.
Và có một điều nữa, nhẹ nhàng hơn. Đêm đó, giữa tiếng la hét, một thiếu nữ đã nhảy múa cho đến chết trên sân khấu, và hàng trăm người cuối cùng cũng im lặng nhìn cô. Dù họ ghét hay yêu, họ không thể rời mắt. Có lẽ đó là lời hứa thực sự của nghệ thuật hiện đại: không phải làm bạn thích, mà là làm bạn không thể quay đi.
Hơn một trăm năm sau, mỗi lần tiếng bassoon lạc giọng ấy vang lên trong một phòng hòa nhạc nào đó, người ta vẫn khẽ ngồi thẳng dậy. Không ai đánh nhau nữa. Nhưng cũng chưa ai thực sự ngồi yên.
Nếu bạn chưa từng nghe “Lễ Xuân”, hãy thử nghe trọn vẹn một lần, trong bóng tối, với âm lượng đủ lớn. Rồi tự hỏi mình sẽ ở phe nào đêm đó — lô nhung đỏ, hay hàng vé đứng.
Nguồn ảnh:
- Các nghệ sĩ trong buổi công diễn đầu tiên của Lễ Xuân, ảnh chụp, 1913.: classical-music.com, classical-music.com
- Ảnh chân dung Igor Stravinsky.: George Grantham Bain Collection, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
- Trang đầu bản nhạc viết tay Le Sacre du printemps, 1912–1913.: Igor Stravinsky, phạm vi công cộng (PD-US), Wikipedia
- Vaslav Nijinsky trong ảnh chụp chân dung tại Krasnoe Selo, mùa hè 1907.: unknwown, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
- Ảnh chân dung Pierre Monteux, xuất bản trong giai đoạn 1911–1914.: Marked “Photo de Monde Musical” in bottom righthand corner, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
- Áp phích phát hành phim Fantasia (1940).: tác giả không rõ, Fair use, Wikipedia





