Hồ sơ y khoa
Bikile Aljra cho con bú trong khi thực hiện chăm sóc Kangaroo, ảnh chụp tại Ethiopia.
Năm 1978, trong một khoa sơ sinh quá tải của Colombia, một bác sĩ đưa ra quyết định nghe như bước lùi: trả những đứa trẻ sinh non về với lồng ngực của mẹ. Gần nửa thế kỷ sau, “phương pháp Kangaroo” đã cứu hàng trăm nghìn sinh mạng và làm thay đổi cách y học hiện đại nghĩ về sự sống.
Hãy thử hình dung một căn phòng ở Bogotá, cuối thập niên 1970. Đó là khoa sơ sinh của Instituto Materno Infantil, bệnh viện phụ sản lớn nhất Colombia, nơi mỗi năm đón hàng chục nghìn ca sinh, phần lớn từ những người mẹ nghèo. Trong phòng có những chiếc lồng ấp, nhưng số lồng ấp ít hơn số trẻ cần chúng rất nhiều. Cách giải quyết duy nhất mà các y tá có được là đặt hai, ba đứa trẻ nhỏ xíu vào chung một lồng. Chúng nằm sát nhau, chia nhau hơi ấm và, thật không may, chia nhau cả vi khuẩn.
Trẻ sinh non tử vong nhiều. Nhiễm trùng lây từ lồng này sang lồng khác. Và có một chuyện còn buồn hơn con số tử vong: rất nhiều bà mẹ, sau khi sinh, được cho về nhà mà không được bế con, không được chạm vào con, chỉ được nhìn qua tấm kính. Ngày qua ngày, có người không quay lại nữa. Hồ sơ bệnh viện thời đó ghi nhận không ít trẻ bị bỏ lại, đơn giản vì người mẹ chưa bao giờ có cơ hội cảm thấy đứa bé ấy là của mình.
Đứng giữa căn phòng đó là bác sĩ Edgar Rey Sanabria, trưởng khoa nhi. Ông không có thêm lồng ấp. Ông không có thêm ngân sách. Điều ông có là một câu hỏi mà đến nay nghe vẫn còn táo bạo: nếu máy móc đã hết, tại sao chúng ta không dùng thứ mà mỗi đứa trẻ đều có sẵn, chính là cơ thể của người mẹ?
Một ý tưởng mượn từ loài thú có túi
Người ta kể rằng ý tưởng của Rey Sanabria đến từ hình ảnh con chuột túi. Kangaroo con sinh ra khi mới lớn cỡ hạt đậu, chưa hoàn thiện gần như mọi cơ quan, và nó sống sót nhờ chui vào túi mẹ, bám vào núm vú, được giữ ấm, được nuôi dưỡng, được che chở suốt nhiều tháng trước khi đủ sức nhìn ra thế giới. Thiên nhiên đã thiết kế một “lồng ấp sinh học” hoàn hảo cho những sinh vật ra đời quá sớm. Con người, xét cho cùng, cũng là động vật có vú.
Từ quan sát ấy, Rey Sanabria cùng đồng nghiệp là bác sĩ Héctor Martínez Gómez, người tiếp tục phát triển phương pháp trong những năm sau đó, đặt ra một quy trình đơn giản đến mức khiến nhiều người trong giới y khoa nhíu mày. Đứa trẻ sinh non, sau khi qua giai đoạn nguy kịch nhất, được cởi bỏ hết quần áo trừ tã và mũ, đặt thẳng đứng lên ngực trần của mẹ, áp da vào da, rồi được quấn lại bằng chính áo của mẹ. Bé nằm ở đó gần như suốt ngày đêm. Bé được bú mẹ hoàn toàn. Và thay vì nằm viện hàng tuần, hai mẹ con được cho về nhà sớm, với lịch tái khám dày đặc.
Ba trụ cột ấy, tiếp xúc da kề da liên tục, nuôi con bằng sữa mẹ và xuất viện sớm có theo dõi, chính là toàn bộ “công nghệ” của phương pháp Kangaroo. Không dây, không ổ cắm, không màn hình.
“Chúng tôi không phát minh ra điều gì mới. Chúng tôi chỉ trả đứa trẻ về đúng chỗ của nó.”
— Tinh thần của các bác sĩ Bogotá, thường được nhắc lại trong các tài liệu về phương pháp Kangaroo
Kết quả đến nhanh hơn bất kỳ ai dám hy vọng. Những báo cáo đầu tiên từ Instituto Materno Infantil cho thấy tỷ lệ tử vong ở nhóm trẻ nhẹ cân giảm mạnh, các ca nhiễm trùng chéo thưa dần vì trẻ không còn phải chen chúc trong lồng, và một con số khác giảm theo cách khiến những người làm nghề nghẹn ngào: số trẻ bị bỏ lại bệnh viện. Khi được ôm con trên ngực suốt nhiều ngày, những người mẹ trẻ, nghèo, sợ hãi bỗng trở thành những người mẹ thực sự. Họ mang con về.
Vì sao lồng ngực mẹ lại là chiếc lồng ấp tốt nhất từng có?
Điều đáng kinh ngạc là khoa học sau này đã giải thích được gần hết những gì các bác sĩ Colombia chỉ mới cảm nhận bằng trực giác. Cơ thể người mẹ không chỉ ấm. Nó ấm một cách thông minh.
Những gì xảy ra khi một đứa trẻ sinh non nằm trên ngực mẹ:
- Nhiệt độ tự điều chỉnh. Vùng da ngực của người mẹ có thể tăng hoặc giảm nhiệt theo thân nhiệt của con. Nếu bé lạnh, ngực mẹ ấm lên; nếu bé nóng, ngực mẹ dịu xuống. Các nhà nghiên cứu gọi đây là “đồng bộ nhiệt”, điều mà không lồng ấp nào làm được với độ tinh tế tương tự.
- Nhịp tim và nhịp thở ổn định. Trẻ sinh non hay có những cơn ngừng thở ngắn. Nằm trên ngực mẹ, nghe nhịp tim quen thuộc từ trong bụng, tần suất các cơn ngừng thở và những đợt tụt nhịp tim giảm rõ rệt.
- Oxy trong máu tốt hơn. Nhiều nghiên cứu ghi nhận độ bão hòa oxy của trẻ cải thiện khi được kề da so với khi nằm lồng ấp.
- Hệ vi sinh được “gieo hạt”. Da mẹ phủ lên da con những vi khuẩn lành tính, giúp bé xây dựng hàng rào miễn dịch thay vì bị các chủng vi khuẩn bệnh viện chiếm chỗ.
- Hormone gắn kết tuôn trào. Tiếp xúc da kề da kích thích oxytocin ở cả mẹ và con: mẹ tiết sữa nhiều hơn, bớt lo âu, còn bé ngủ sâu hơn và tăng cân nhanh hơn.
- Ít đau hơn. Trẻ được kề da khi lấy máu gót chân khóc ít hơn và nhịp tim ít tăng vọt hơn. Vòng tay mẹ hoạt động như một liều giảm đau tự nhiên.
Nói cách khác, chiếc lồng ấp bằng kim loại và kính, dù tinh vi đến đâu, cũng chỉ mô phỏng được một phần rất nhỏ những gì tử cung từng làm. Lồng ngực mẹ mô phỏng được phần lớn còn lại: hơi ấm, nhịp đập, giọng nói, mùi hương, và cái cảm giác không lời rằng mình đang được giữ.
Câu chuyện ít người biết về chiếc lồng ấp
Để hiểu vì sao ý tưởng của Bogotá từng bị coi là kỳ quặc, cần nhìn lại lịch sử của chính chiếc lồng ấp, một trong những biểu tượng rực rỡ nhất của y học hiện đại.
Từ chuồng gà ở vườn thú Paris đến khu giải trí Coney Island
Năm 1880, bác sĩ sản khoa người Pháp Stéphane Tarnier ghé thăm vườn thú Paris và nhìn thấy những chiếc máy ấp trứng gia cầm. Ông nghĩ: nếu gà con non yếu có thể được giữ ấm như thế, tại sao không phải là trẻ sơ sinh? Chiếc “couveuse” đầu tiên cho trẻ ra đời từ đó, và tỷ lệ tử vong ở trẻ nhẹ cân tại bệnh viện Maternité de Paris giảm gần một nửa.
Ảnh chân dung Stéphane Tarnier.
Nhưng lồng ấp chỉ thật sự nổi tiếng nhờ một nhân vật gây tranh cãi: Martin Couney. Suốt nửa đầu thế kỷ 20, ông tổ chức “triển lãm trẻ sinh non” tại các hội chợ và khu giải trí, nổi tiếng nhất là Coney Island ở New York. Khách tham quan trả 25 xu để đi ngang một hàng lồng ấp, ngắm những đứa trẻ bé như bàn tay đang thở. Tiền vé dùng để nuôi và chăm sóc lũ trẻ miễn phí. Nghe có vẻ tàn nhẫn, nhưng vào thời mà nhiều bệnh viện còn từ chối nhận trẻ sinh non vì cho rằng “không cứu được”, Couney đã cứu hàng nghìn em bé mà không ai khác muốn cứu.
Chính lịch sử ấy đã khắc vào tâm trí giới y khoa một niềm tin: trẻ sinh non sống được là nhờ máy. Máy càng hiện đại, cơ hội sống càng cao. Và kèm theo niềm tin đó là một hệ quả ít ai để ý: để bảo vệ đứa trẻ khỏi vi trùng, người ta tách nó khỏi mọi thứ, kể cả mẹ. Trong nhiều thập kỷ, hình ảnh chuẩn mực của khoa sơ sinh là những chiếc hộp kính sáng đèn, và người mẹ đứng ngoài cửa sổ.
Nên khi một bệnh viện nghèo ở Nam Mỹ tuyên bố rằng họ đạt kết quả tốt hơn bằng cách bỏ máy và dùng người, phản ứng đầu tiên của thế giới không phải ngưỡng mộ. Nhiều người gọi đó là “y học nghèo dành cho người nghèo”, một giải pháp tình thế, thậm chí nguy hiểm, không có chỗ trong bệnh viện tử tế.
Người phụ nữ Pháp đã đưa Kangaroo ra thế giới
Bước ngoặt đến từ một tổ chức và một con người. Tổ chức là UNICEF, vào đầu thập niên 1980 đã chú ý đến Bogotá và bắt đầu tài trợ cho việc đánh giá, quảng bá phương pháp. Con người là Nathalie Charpak, một bác sĩ nhi người Pháp, tới Colombia cuối thập niên 1980 với thái độ khá hoài nghi và rồi ở lại gần như cả đời.
Ảnh chụp Nathalie Charpak.
Charpak hiểu rằng những câu chuyện cảm động không đủ để thuyết phục ngành y. Muốn Kangaroo được chấp nhận, nó phải đi qua cánh cửa khắc nghiệt nhất của khoa học: thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng. Bà cùng các cộng sự tại Fundación Canguro, tổ chức do bà đồng sáng lập ở Bogotá, dành thập niên 1990 để làm chính điều đó: chia ngẫu nhiên hàng trăm trẻ nhẹ cân vào nhóm Kangaroo và nhóm chăm sóc truyền thống, rồi theo dõi tỉ mỉ. Kết quả cho thấy Kangaroo an toàn không kém lồng ấp, giảm nhiễm trùng nặng, rút ngắn thời gian nằm viện và cải thiện việc nuôi con bằng sữa mẹ.
Nhưng phát hiện đáng nhớ nhất của Charpak phải đợi tới hai mươi năm sau. Năm 2017, nhóm của bà công bố trên tạp chí Pediatrics một nghiên cứu hiếm có: họ tìm lại được phần lớn những đứa trẻ trong thử nghiệm đầu thập niên 1990, giờ đã là những thanh niên ngoài hai mươi tuổi. Và họ so sánh.
Những người từng được ấp Kangaroo khi mới sinh, hai thập kỷ sau, có mức độ hung hăng thấp hơn, ít trốn học hơn, thu nhập cao hơn, và một số vùng não liên quan đến học tập và điều hòa cảm xúc có kích thước lớn hơn so với nhóm đối chứng.
Vài tuần nằm trên ngực mẹ, hóa ra, để lại dấu vết suốt đời. Không phải dấu vết trong hồ sơ bệnh án, mà trong chính cấu trúc của bộ não.
Cuộc thử nghiệm bị dừng sớm vì kết quả quá rõ ràng
Suốt nhiều năm, ngay cả những bệnh viện đã áp dụng Kangaroo vẫn giữ một quy tắc thận trọng: chỉ bắt đầu kề da khi trẻ đã “ổn định”, tức là sau vài ngày, đôi khi vài tuần, nằm lồng ấp. Câu hỏi treo lơ lửng là: điều gì sẽ xảy ra nếu bắt đầu ngay lập tức, ngay khi trẻ vừa chào đời, kể cả khi trẻ vẫn cần hỗ trợ hô hấp?
Tổ chức Y tế Thế giới quyết định đi tìm câu trả lời bằng một thử nghiệm quy mô lớn tại năm quốc gia có thu nhập thấp và trung bình: Ghana, Ấn Độ, Malawi, Nigeria và Tanzania. Hơn 3.200 trẻ sinh ra với cân nặng từ 1 kg đến dưới 1,8 kg được chia ngẫu nhiên: một nhóm được đặt lên ngực mẹ ngay sau sinh và duy trì gần như liên tục, nhóm còn lại được chăm sóc theo quy trình chuẩn, chờ ổn định rồi mới kề da.
Thử nghiệm không đi hết chặng đường dự kiến. Ủy ban giám sát an toàn yêu cầu dừng sớm, không phải vì có gì bất ổn, mà vì kết quả đã quá rõ để tiếp tục giữ nhóm đối chứng: những trẻ được kề da ngay lập tức có tỷ lệ tử vong trong 28 ngày đầu thấp hơn khoảng 25%. Nghiên cứu được công bố trên New England Journal of Medicine năm 2021, và các nhà khoa học ước tính rằng nếu áp dụng rộng rãi, cách làm này có thể cứu thêm khoảng 150.000 trẻ mỗi năm.
Một năm sau, WHO cập nhật hướng dẫn toàn cầu: mọi trẻ sinh non hoặc nhẹ cân nên được chăm sóc Kangaroo càng sớm càng tốt, ngay sau sinh, càng nhiều giờ mỗi ngày càng tốt, lý tưởng là từ 8 giờ trở lên, và điều này nên trở thành chăm sóc tiêu chuẩn chứ không phải phương án dự phòng khi thiếu máy.
Bốn mươi bốn năm sau căn phòng chật chội ở Bogotá, “y học của người nghèo” đã trở thành khuyến cáo của thế giới.
Và những người cha cũng có thể ấp con
Có một chi tiết thường bị bỏ qua trong câu chuyện Kangaroo: chiếc “túi” không nhất thiết phải là của mẹ. Ở nhiều bệnh viện, các ông bố được hướng dẫn cởi áo, ngồi ngả lưng và ôm con vào ngực trần. Nghiên cứu cho thấy cơ thể người cha cũng giữ ấm được cho trẻ, cũng làm nhịp tim của bé ổn định, và điều quan trọng không kém, nó thay đổi chính người cha.
Những người đàn ông từng đứng ngoài cửa kính, không biết phải làm gì với một đứa trẻ bé bằng bàn tay, bỗng có việc để làm: giữ con. Nhiều nghiên cứu về tâm lý ghi nhận các ông bố tham gia kề da tự tin hơn trong việc chăm sóc, gắn bó hơn với con và ít cảm thấy bị “gạt ra lề” trong những tuần đầu đầy căng thẳng. Với những bà mẹ vừa trải qua ca mổ hoặc kiệt sức sau sinh, vai của chồng là lá chắn để họ có thể ngủ vài giờ.
Kangaroo, vì thế, không chỉ là kỹ thuật chăm sóc trẻ. Nó là cách một gia đình được hình thành từ những phút đầu tiên, thay vì bị chia cắt bởi tấm kính.
Kangaroo ở Việt Nam: từ phòng sinh tới “cái ôm đầu tiên”
Ở Việt Nam, phương pháp Kangaroo đã có mặt từ khoảng đầu những năm 2000 tại các bệnh viện phụ sản lớn như Từ Dũ, Hùng Vương ở TP.HCM hay Bệnh viện Phụ sản Trung ương ở Hà Nội, ban đầu chủ yếu dành cho trẻ sinh non sau khi đã ổn định. Một số khoa sơ sinh còn bố trí cả “phòng Kangaroo”, nơi các bà mẹ ngồi thành hàng trên ghế tựa, mỗi người ôm một sinh linh nhỏ trong áo, trò chuyện với nhau và học cách chăm con từ y tá.
Bước tiến lớn hơn đến từ chương trình Chăm sóc sơ sinh thiết yếu sớm, thường được biết đến với tên gọi “Cái ôm đầu tiên”, do Văn phòng WHO khu vực Tây Thái Bình Dương thúc đẩy. Việt Nam nằm trong nhóm những nước đầu tiên triển khai từ giữa thập niên 2010, và Bộ Y tế sau đó đã đưa các bước này vào hướng dẫn quốc gia. Theo quy trình, ngay khi trẻ chào đời, thay vì bị bế đi cân đo, tắm rửa, trẻ được lau khô và đặt lên ngực mẹ trong ít nhất 90 phút, được kẹp và cắt rốn muộn, và được bú mẹ trong giờ đầu tiên. Ở nhiều bệnh viện tuyến tỉnh và huyện, đây là thay đổi lớn nhất trong phòng sinh sau hàng chục năm.
Nói cách khác, tinh thần của Bogotá đã đi vào phòng sinh của mọi bà mẹ Việt Nam, kể cả những người sinh con đủ tháng, khỏe mạnh: hãy để cái ôm đến trước cái cân.
Điều gì làm câu chuyện này trở nên đáng nhớ?
Chúng ta thường tin rằng tiến bộ y học đồng nghĩa với máy móc tinh vi hơn, thuốc đắt tiền hơn, kỹ thuật phức tạp hơn. Phần lớn thời gian, điều đó đúng. Nhưng phương pháp Kangaroo là một lời nhắc rằng đôi khi, bước tiến lớn nhất lại là bước quay về.
Ý tưởng của Rey Sanabria không ra đời trong phòng thí nghiệm giàu có, mà trong một khoa sơ sinh thiếu thốn, nơi người ta buộc phải hỏi câu hỏi mà những nơi đủ đầy không bao giờ phải hỏi. Sự khan hiếm đã ép họ nhìn thấy điều mà công nghệ đã che khuất trong gần một thế kỷ: cơ thể của người mẹ không phải là yếu tố phụ trong việc chăm sóc trẻ sơ sinh. Nó là trung tâm.
Cũng đáng suy ngẫm rằng một kết quả lâm sàng đến từ một hành động tưởng như thuần túy cảm xúc. Người mẹ ôm con không phải để “áp dụng phương pháp”, mà vì đó là bản năng lâu đời nhất của loài người. Khoa học chỉ làm một việc: đo đạc và xác nhận rằng bản năng ấy đúng. Tỷ lệ tử vong giảm, cân nặng tăng, não bộ phát triển, gia đình gắn kết, tất cả nằm gọn trong một cái ôm.
Ngày nay, ở bất kỳ khoa sơ sinh nào trên thế giới, từ Bogotá tới Thanh Hóa, người ta có thể bắt gặp hình ảnh giống nhau: một người mẹ, hoặc một người cha, ngồi yên với đứa con bé nhỏ áp vào ngực trần, quấn trong áo, im lặng và kiên nhẫn. Không có gì ở đó trông giống y học hiện đại. Nhưng đó chính là y học hiện đại, ở phiên bản tốt nhất của nó: lắng nghe, khiêm tốn, và biết rằng có những chiếc máy tinh vi nhất được tạo ra không phải từ kim loại, mà từ hơi ấm của một con người dành cho một con người khác.
Bài viết dựa trên các tài liệu của Fundación Canguro (Bogotá), hướng dẫn về chăm sóc Kangaroo của Tổ chức Y tế Thế giới, nghiên cứu theo dõi 20 năm đăng trên Pediatrics (2017) và thử nghiệm iKMC đăng trên New England Journal of Medicine (2021).
Nội dung mang tính thông tin, không thay thế tư vấn của bác sĩ. Việc áp dụng chăm sóc Kangaroo cho trẻ sinh non cần được hướng dẫn và theo dõi bởi nhân viên y tế.
Nguồn ảnh:
- Bikile Aljra cho con bú trong khi thực hiện chăm sóc Kangaroo, ảnh chụp tại Ethiopia.: UNICEF Ethiopia, CC BY-NC-ND 2.0, flickr (qua Openverse), đã thu nhỏ
- Ảnh chân dung Stéphane Tarnier.: Pierre Lanith Petit (1832–1909), phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
- Ảnh chụp Nathalie Charpak.: Magimbu, CC BY-SA 4.0, Wikipedia, đã thu nhỏ
