Có những phát minh làm thay đổi thế giới bằng tiếng nổ của động cơ hay ánh sáng của bóng đèn. Và có những phát minh lặng lẽ đến mức không ai buồn nhắc tên, dù nó đã nâng trí tuệ của hàng triệu con người, xóa sổ một căn bệnh gây biến dạng cơ thể và trả lại tuổi thơ bình thường cho cả những vùng đất từng bị coi là “vùng đất của những kẻ đần độn”. Phát minh ấy nằm trong lọ muối trên bàn ăn nhà bạn.
Hộp muối i-ốt Morton, ảnh chụp tại Franklin Farm, Oak Hill, hạt Fairfax, Virginia, năm 2020.
Những ngôi làng “bị nguyền rủa” dưới chân núi
Hãy tưởng tượng một thung lũng xanh mướt trong dãy Alps thế kỷ XIX. Phong cảnh đẹp như tranh, không khí trong lành, nước suối trong vắt. Nhưng bước vào làng, người khách lạ sẽ giật mình. Rất nhiều người, kể cả những cô gái trẻ, có một khối u sưng phồng ở cổ, đôi khi to bằng nắm tay, đôi khi trĩu xuống tận ngực. Và giữa họ là những đứa trẻ thấp bé, gương mặt phù nề, lưỡi thè, ánh mắt chậm chạp, nhiều em không nói được, không nghe được, không bao giờ lớn lên như một người bình thường.
Người châu Âu thời ấy gọi những đứa trẻ này là crétin. Nguồn gốc của từ này đến nay vẫn gây tranh cãi, nhưng cách giải thích phổ biến nhất là nó xuất phát từ chrétien — “người theo Chúa” — trong phương ngữ vùng Alps, một cách gọi đầy thương xót: những sinh linh vô tội, trong sạch như con chiên của Chúa, không thể phạm tội vì không đủ trí khôn để phạm tội. Từ “cretin” sau này đi vào tiếng Anh như một lời chửi rủa, nhưng ban đầu nó là một lời than khóc.
Bướu cổ phổ biến đến mức ở nhiều vùng của Thụy Sĩ, Áo, miền Bắc Ý, nó được xem như một đặc điểm địa phương, giống như giọng nói hay trang phục. Ở Anh, người ta gọi nó là “cổ Derbyshire”. Có tài liệu ghi rằng đầu thế kỷ XIX, Napoleon đã ra lệnh điều tra vì quá nhiều thanh niên ở vùng núi bị loại khỏi quân đội do bướu cổ và thiểu năng. Suốt hàng thế kỷ, không ai biết tại sao. Người ta đổ lỗi cho nước suối, cho không khí núi, cho hôn nhân cận huyết, cho “khí độc” từ lòng đất, thậm chí cho tội lỗi của cha mẹ.
Không ai ngờ rằng câu trả lời nằm ở một nguyên tố mà cơ thể chỉ cần với lượng nhỏ đến mức khó tưởng tượng: khoảng một thìa cà phê cho cả một đời người.
Tro rong biển và nhà hóa học làm thuốc súng
Câu chuyện của i-ốt bắt đầu một cách khá tình cờ vào năm 1811, tại Paris, trong xưởng của Bernard Courtois — một người sản xuất diêm tiêu cho thuốc súng phục vụ những cuộc chiến của Napoleon. Để lấy kali nitrat, Courtois đốt rong biển lấy tro. Một hôm, khi rửa tro bằng axit sulfuric đậm đặc hơn thường lệ, ông thấy một làn khói màu tím bốc lên và ngưng tụ thành những tinh thể óng ánh như kim loại. Ông đã vô tình khám phá ra một nguyên tố mới. Cái tên iode được đặt theo tiếng Hy Lạp iodes — màu tím.
Cáo phó Bernard Courtois, ảnh chụp văn bản in trên Journal de chimie médicale, trang 596.
Chỉ chín năm sau, năm 1820, bác sĩ Jean-François Coindet ở Geneva đã dùng cồn i-ốt để điều trị bướu cổ, và bệnh nhân của ông thực sự thuyên giảm. Nhưng Coindet dùng liều quá cao, một số người bị ngộ độc, và giới y học quay lưng lại với i-ốt suốt gần một thế kỷ. Năm 1831, nhà hóa học Jean-Baptiste Boussingault, sau nhiều năm nghiên cứu ở dãy Andes của Colombia, nhận thấy những vùng có mỏ muối chứa i-ốt tự nhiên thì dân cư không bị bướu cổ. Ông đề xuất một ý tưởng táo bạo: trộn i-ốt vào muối ăn để phòng bệnh cho cả cộng đồng. Đó là ý tưởng của muối i-ốt, được nêu ra gần một thế kỷ trước khi nó được thực hiện. Nhưng thế giới chưa sẵn sàng để lắng nghe.
Hai nghìn cô nữ sinh ở Akron
Bước ngoặt thực sự đến từ nước Mỹ, nơi có một dải đất trải dài từ vùng Ngũ Đại Hồ đến Tây Bắc Thái Bình Dương mà người ta gọi là “vành đai bướu cổ”. Đó là những vùng đất từng bị băng hà thời tiền sử bao phủ; băng tan đã cuốn trôi i-ốt khỏi lớp đất mặt, và cây trồng, vật nuôi, con người sống trên đó đều thiếu i-ốt từ đời này sang đời khác. Ở bang Michigan những năm 1920, các cuộc khảo sát cho thấy khoảng 40% học sinh bị bướu cổ; có hạt tỷ lệ này lên tới hơn 60%.
David Marine, một bác sĩ trẻ ở Cleveland, đã dành nhiều năm nghiên cứu tuyến giáp của cá hồi, chó và người, và ngày càng tin rằng nguyên nhân là thiếu i-ốt. Ông muốn chứng minh điều đó bằng một thử nghiệm quy mô lớn trên người. Nhưng thời ấy, đề xuất “cho trẻ em uống hóa chất” bị phản đối dữ dội. Phải mất nhiều năm vận động, đến năm 1917, Marine và cộng sự O.P. Kimball mới được phép tiến hành ở thành phố Akron, bang Ohio, trên gần 4.500 nữ sinh từ lớp 5 đến lớp 12.
Cách làm rất đơn giản: một nhóm được uống một liều i-ốt nhỏ định kỳ, nhóm còn lại thì không. Sau hai năm rưỡi, kết quả khiến giới y học sững sờ. Trong nhóm không uống, khoảng 14% số em phát triển bướu cổ. Trong nhóm uống i-ốt, con số ấy gần như bằng không — chỉ khoảng 0,2%, tức vài trường hợp trên hơn hai nghìn em. Nhiều em vốn đã có bướu cổ cũng thấy khối u nhỏ lại.
Marine về sau viết một câu mà đến nay vẫn được trích dẫn trong các giáo trình y tế công cộng: bướu cổ đơn thuần là căn bệnh dễ phòng ngừa nhất mà con người biết đến, và nó có thể bị xóa khỏi danh sách bệnh tật ngay khi xã hội quyết tâm làm điều đó.
1922–1924: Khi lọ muối bước vào lịch sử
Người đầu tiên biến ý tưởng thành chính sách lại là một bác sĩ vùng quê Thụy Sĩ. Hans Eggenberger, ở bang Appenzell Ausserrhoden — một trong những vùng bướu cổ nặng nhất châu Âu — đã thuyết phục chính quyền địa phương cho phép bán muối trộn i-ốt từ năm 1922. Ông làm điều này gần như đơn thương độc mã, giữa những hoài nghi và cả sự chế giễu. Chỉ trong vài năm, số ca bướu cổ ở trẻ em trong vùng giảm mạnh, và điều quan trọng hơn: thế hệ trẻ sinh ra sau đó không còn ai bị chứng đần độn địa phương. Các bang khác của Thụy Sĩ lần lượt làm theo. Một quốc gia từng có những ngôi làng mà cả một phần dân số bị điếc, câm và thiểu năng, trong vòng một thế hệ đã gần như xóa sạch căn bệnh này.
Bên kia Đại Tây Dương, bang Michigan trở thành nơi đầu tiên ở Mỹ có muối i-ốt vào tháng 5 năm 1924, nhờ nỗ lực của bác sĩ nhi khoa David Cowie và Hội Y khoa Michigan. Điều thú vị là chương trình không hề bắt buộc: các nhà sản xuất muối tự nguyện thêm i-ốt, các bác sĩ và giáo viên đi vận động từng gia đình, và người dân tự chọn mua. Cùng năm ấy, hãng Morton Salt bắt đầu bán muối i-ốt trên toàn nước Mỹ. Cô bé cầm ô trên bao bì Morton, vốn đã nổi tiếng từ năm 1914, giờ đây vô tình trở thành biểu tượng của một cuộc cách mạng y tế.
Quầy trưng bày muối Morton có hình chiếc ô và dòng chữ “Iodized Salt”, ảnh chụp tại New Orleans khoảng cuối năm 1935.
Trong vòng chưa đầy mười năm, tỷ lệ bướu cổ ở học sinh Michigan giảm từ khoảng 40% xuống dưới 10%, rồi tiếp tục giảm cho đến khi gần như biến mất. Chi phí? Vài xu cho mỗi người mỗi năm. Không có bệnh viện mới, không có loại thuốc đắt tiền, không có phẫu thuật. Chỉ là một chút kali i-ốt-đua trộn vào thứ mà mọi gia đình đều đã mua sẵn.
Điều mà không ai đo được vào năm 1924
Những người tiên phong ở Thụy Sĩ và Michigan chủ yếu muốn xóa bướu cổ. Họ không có công cụ để đo một hiệu ứng khác, sâu hơn và âm thầm hơn rất nhiều: muối i-ốt đã làm cho cả một thế hệ thông minh hơn.
Để hiểu điều này, cần biết i-ốt làm gì trong cơ thể. Tuyến giáp — cơ quan nhỏ hình con bướm ở cổ — dùng i-ốt để tổng hợp hormone tuyến giáp. Những hormone này điều khiển tốc độ trao đổi chất của mọi tế bào, nhưng vai trò quan trọng nhất của chúng nằm trong giai đoạn trước và ngay sau khi sinh: chúng chỉ huy quá trình hình thành não bộ của thai nhi. Khi người mẹ thiếu i-ốt, thai nhi không có đủ hormone để các tế bào thần kinh di chuyển đúng chỗ, kết nối đúng cách, hình thành lớp vỏ myelin. Tổn thương này xảy ra trong một cửa sổ rất hẹp và không thể sửa chữa về sau. Bướu cổ chỉ là dấu hiệu bên ngoài — tuyến giáp phình to vì cố gắng bắt lấy từng phân tử i-ốt hiếm hoi. Còn chứng đần độn địa phương là hậu quả tận cùng, khi thiếu hụt trầm trọng. Nhưng giữa hai thái cực “bình thường” và “đần độn” là một dải mờ khổng lồ: hàng triệu đứa trẻ trông hoàn toàn khỏe mạnh, nhưng bộ não của các em đã bị lấy đi vài điểm, hay hơn chục điểm IQ, trước cả khi chào đời.
Vị trí tuyến giáp ở cổ, hình minh họa y khoa.
Năm 2017, ba nhà kinh tế học James Feyrer, Dimitra Politi và David Weil đã tìm ra một cách khéo léo để đo cái điều mà năm 1924 chưa ai đo được. Họ dùng hồ sơ nhập ngũ của hàng trăm nghìn thanh niên Mỹ trong Thế chiến II, vì quân đội có bài kiểm tra năng lực trí tuệ cho mọi tân binh. Rồi họ so sánh những người sinh ra ngay trước và ngay sau năm 1924, ở các hạt có mức thiếu i-ốt khác nhau. Kết quả được công bố trên Journal of the European Economic Association: ở những vùng thiếu i-ốt nặng nhất, những đứa trẻ sinh ra sau khi muối i-ốt xuất hiện có chỉ số thông minh cao hơn khoảng 15 điểm so với những đứa trẻ sinh ra chỉ vài năm trước đó. Tính trung bình toàn nước Mỹ, muối i-ốt đã nâng IQ của cả nước lên khoảng 3,5 điểm. Tỷ lệ thanh niên được xếp vào nhóm lực lượng không quân — nơi yêu cầu trí tuệ cao nhất — cũng tăng lên rõ rệt ở những vùng từng thiếu i-ốt.
Hãy dừng lại một chút để cảm nhận con số đó. Mười lăm điểm IQ là khoảng cách giữa một đứa trẻ chật vật theo kịp lớp và một đứa trẻ học tốt. Ở quy mô một cộng đồng, nó là khoảng cách giữa một vùng quê nghèo mãi và một vùng quê có thể bứt lên. Và tất cả những gì cần làm là thay lọ muối.
Một chi tiết cay đắng mà một nghiên cứu khác của chính nhóm tác giả này chỉ ra: ở những vùng thiếu i-ốt nặng, tỷ lệ tử vong ở người lớn tuổi tăng nhẹ trong vài năm đầu sau khi muối i-ốt xuất hiện — vì tuyến giáp của những người đã bướu cổ suốt đời đột nhiên được “cho ăn” quá nhiều và hoạt động quá mức. Cái giá của một thế kỷ chậm trễ được trả bằng chính những người đã lớn lên trong thiếu thốn. Nhưng với thế hệ sinh ra sau, cánh cửa đã mở.
Từ vài bang đến cả hành tinh
Mãi đến những năm 1990, thế giới mới thật sự đưa bài học của Michigan và Appenzell ra quy mô toàn cầu. Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới vì Trẻ em năm 1990 đặt mục tiêu xóa bỏ rối loạn do thiếu i-ốt, và WHO cùng UNICEF phát động chiến lược “i-ốt hóa muối toàn dân”. Vào thời điểm đó, ước tính khoảng 1,6 tỷ người trên hành tinh đang sống trong tình trạng thiếu i-ốt; hàng chục triệu người bị tổn thương não bộ ở mức có thể nhận thấy. WHO gọi thiếu i-ốt là nguyên nhân hàng đầu gây thiểu năng trí tuệ có thể phòng ngừa được trên thế giới.
Trung Quốc là một trong những ví dụ ấn tượng nhất. Năm 1993, nước này ước tính có hơn 400 triệu người có nguy cơ thiếu i-ốt; đến năm 1995, luật i-ốt hóa muối bắt buộc được ban hành, và trong vòng một thập kỷ, tỷ lệ bướu cổ ở trẻ em giảm từ hơn 20% xuống dưới 5%. Tại nhiều nước châu Phi, Nam Á và Trung Á, những chương trình tương tự đã lặng lẽ nâng đỡ hàng trăm triệu bộ não nhỏ. Khi hội đồng các nhà kinh tế học của Copenhagen Consensus xếp hạng những can thiệp đáng đầu tư nhất cho nhân loại, bổ sung vi chất — trong đó có i-ốt — luôn đứng ở tốp đầu, với mỗi đô la bỏ ra mang lại lợi ích ước tính gấp hàng chục lần.
Ngày nay, khoảng 88% hộ gia đình trên thế giới dùng muối i-ốt. Đó là một trong những thành công y tế công cộng ít được biết đến nhất, nhưng có lẽ là rộng lớn nhất trong lịch sử.
Việt Nam: Một bài học về việc quên
Việt Nam có câu chuyện riêng của mình, và nó là một lời nhắc nhở rằng chiến thắng trước thiếu i-ốt không phải là vĩnh viễn.
Từ đầu thập niên 1990, Việt Nam triển khai chương trình phòng chống bướu cổ, và năm 1999, Chính phủ ban hành nghị định quy định muối dùng cho người ăn phải là muối i-ốt. Kết quả rất ngoạn mục: đến năm 2005, hơn 90% hộ gia đình dùng muối i-ốt đủ tiêu chuẩn, tỷ lệ bướu cổ ở trẻ em giảm xuống dưới 5%, và Việt Nam được ghi nhận là đã đạt mục tiêu thanh toán các rối loạn do thiếu i-ốt.
Rồi chuyện gì đã xảy ra? Sau khi đạt mục tiêu, quy định bắt buộc được nới lỏng, chương trình chuyển sang cơ chế tự nguyện. Muối trắng thường, các loại gia vị và nước mắm, bột canh không i-ốt tràn ngập thị trường. Người tiêu dùng, không còn được nhắc nhở, chọn theo giá và thói quen. Chỉ vài năm sau, các cuộc khảo sát cho thấy tỷ lệ hộ dùng muối i-ốt đủ tiêu chuẩn rơi xuống dưới một nửa, và bướu cổ quay trở lại ở trẻ em một số vùng. Từ vị thế một nước đã “chiến thắng”, Việt Nam bị xếp trở lại vào nhóm các quốc gia có tình trạng thiếu i-ốt trong cộng đồng.
Năm 2016, Chính phủ ban hành Nghị định 09/2016 bắt buộc muối dùng để ăn trực tiếp và muối dùng trong chế biến thực phẩm phải được tăng cường i-ốt. Quy định này gây tranh luận kéo dài trong ngành thực phẩm, nhiều doanh nghiệp cho rằng i-ốt ảnh hưởng đến màu sắc, mùi vị của sản phẩm, và các đợt sửa đổi vẫn tiếp diễn trong những năm gần đây. Câu chuyện ấy cho thấy một sự thật lạ lùng: trở ngại lớn nhất cho muối i-ốt chưa bao giờ là khoa học hay chi phí, mà là sự lãng quên và những xung đột lợi ích rất đời thường.
Thứ nằm trong lọ muối của bạn
Có lẽ điều kỳ diệu nhất trong câu chuyện này là sự khiêm nhường của nó. Không có nhà khoa học nào nhận giải Nobel vì muối i-ốt. Không có tượng đài nào dựng cho Hans Eggenberger hay David Cowie. Cô bé cầm ô trên bao muối Morton vẫn bước đi trong mưa, và hầu hết chúng ta không biết vì sao có dòng chữ nhỏ “muối i-ốt” bên dưới cô.
Nhưng nếu bạn từng nhìn thấy bức ảnh những đứa trẻ trong các thung lũng Alps thế kỷ XIX, hay đọc các báo cáo về những ngôi làng miền núi Việt Nam thập niên 1980 với hàng dài người dân sưng cổ xếp hàng chờ khám, bạn sẽ hiểu rằng lọ muối trên bàn ăn không chỉ là gia vị. Nó là kết quả của hơn một thế kỷ tranh cãi, thí nghiệm, kiên trì và cả những sai lầm. Nó là lời nhắc rằng đôi khi, giải pháp cho những vấn đề tưởng chừng bất trị của nhân loại lại rẻ đến mức không ai tin nổi — và cũng vì rẻ mà dễ bị bỏ quên.
Lần tới, khi bạn nêm muối vào nồi canh cho con, hãy nhớ: bạn đang làm một việc mà cả một thế hệ bác sĩ đã đấu tranh để mọi người mẹ trên thế giới có thể làm. Và thứ bạn đang cho vào nồi, ngoài vị mặn, còn là vài điểm IQ mà đứa trẻ ấy sẽ không bao giờ biết mình suýt đánh mất.
Bài viết tham khảo các nghiên cứu về lịch sử i-ốt hóa muối tại Thụy Sĩ và Hoa Kỳ, nghiên cứu của Feyrer, Politi và Weil (2017) về tác động của muối i-ốt lên chỉ số thông minh, cùng các báo cáo của WHO, UNICEF và Bộ Y tế Việt Nam về phòng chống rối loạn do thiếu i-ốt.
Nguồn ảnh:
- Hộp muối i-ốt Morton, ảnh chụp tại Franklin Farm, Oak Hill, hạt Fairfax, Virginia, năm 2020.: Famartin, CC BY-SA 4.0, Wikipedia, đã thu nhỏ
- Cáo phó Bernard Courtois, ảnh chụp văn bản in trên Journal de chimie médicale, trang 596.: Guy Courtois, CC BY-SA 3.0, Wikipedia, đã thu nhỏ
- Quầy trưng bày muối Morton có hình chiếc ô và dòng chữ “Iodized Salt”, ảnh chụp tại New Orleans khoảng cuối năm 1935.: Walker Evans, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
- Vị trí tuyến giáp ở cổ, hình minh họa y khoa.: CFCF, CC BY-SA 4.0, Wikipedia, đã thu nhỏ



