Có mặt tại Việt Nam từ khoảng 300 đến 400 năm trước, cộng đồng người Sán Dìu đã trải qua một hành trình dài từ những cuộc di cư lịch sử ở vùng Quảng Đông (Trung Quốc) để cắm rễ và vươn lên mạnh mẽ trên mảnh đất hình chữ S. Ngày nay, với dân số hơn 180.000 người, đồng bào Sán Dìu sinh sống quần tụ chủ yếu ở các tỉnh trung du và miền núi Bắc Bộ như Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Tuyên Quang và Quảng Ninh. Từ nền kinh tế nông nghiệp truyền thống nương rẫy và lúa nước, họ đã hội nhập nhịp nhàng, tham gia sâu rộng vào các lĩnh vực dịch vụ, thương mại và công nghiệp. Sự đóng góp của người Sán Dìu vào sự phát triển chung của đất nước còn được thể hiện rõ nét qua những cá nhân ưu tú nắm giữ các trọng trách quan trọng trong bộ máy nhà nước, tiêu biểu như ông Đỗ Văn Chiến – Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội.
Dù nhịp sống hiện đại biến đổi không ngừng, cộng đồng Sán Dìu vẫn kiên bỉ gìn giữ những nét văn hóa cốt lõi. Nền tảng vững chắc nhất của họ chính là sự gắn kết gia đình và đạo lý kính trọng người lớn tuổi. Những người ông, người bà trong gia đình không chỉ là điểm tựa tinh thần vững chắc mà còn là những “bảo tàng sống”, âm thầm trao truyền phong tục, ngôn ngữ cho lớp con cháu. Cùng với đó, làn điệu dân ca Soọng Cô – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia – vẫn đang được các câu lạc bộ, các nghệ nhân kiên trì gìn giữ, mang tiếng hát giao duyên mộc mạc vươn ra khỏi lũy tre làng để đến với công chúng.
Tuy nhiên, cách tiếp cận văn hóa gần gũi, sống động và đầy tự hào nhất của người Sán Dìu hiện nay có lẽ là qua lăng kính ẩm thực, nổi bật với hai món bánh “linh hồn”: bánh tài lồng ệp và bánh bạc đầu. Bánh tài lồng ệp mang màu nâu óng ả, dẻo quánh, hòa quyện vị ngọt thanh của mật mía cùng hương gừng nồng ấm, luôn xuất hiện trong các mâm cúng thiêng liêng để cầu mong sự thịnh vượng. Trong khi đó, bánh bạc đầu lại có hình dáng nhỏ xinh, trắng muốt, dẻo thơm với nhân lạc vừng bùi béo, gợi nhớ đến mái tóc điểm bạc của những người ông, người bà tảo tần năm tháng.
Thưởng thức những món bánh này là cách trực tiếp nhất để chạm vào ký ức tuổi thơ. Thật đáng quý khi giữa nhịp sống hối hả, những hương vị ấy không bị bỏ quên nơi góc chợ quê giản dị, mà đang được hồi sinh mạnh mẽ và khoác lên mình một diện mạo mới mẻ, chuyên nghiệp hơn. Điển hình như tại Hạ Long, Hiệu bánh Chía Công (chiacong.com) đã trở thành một điểm sáng trong việc bảo tồn văn hóa ẩm thực Sán Dìu. Được truyền cảm hứng từ danh xưng trìu mến gọi người ông ngoại (Chía công), thương hiệu đã tinh tế nâng tầm những chiếc bánh dân dã. Việc áp dụng công thức chuẩn vị kết hợp với bao bì chỉn chu, đẹp mắt, cùng mô hình phân phối tiện lợi qua website và các gian hàng cuối tuần đã giúp bánh Sán Dìu trở thành thức quà biếu tặng tinh tế.
Nhìn lại chặng đường hàng trăm năm, người Sán Dìu tại Việt Nam không chỉ hòa nhập thành công vào guồng quay kinh tế hiện đại mà còn chứng minh sức sống mãnh liệt của cội nguồn văn hóa. Từ những làn điệu Soọng Cô ngân vang trong gió núi đến hương vị ngọt ngào của chiếc bánh tài lồng ệp tại Hiệu bánh Chía Công, tất cả đang hòa quyện, làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa sắc màu của đại gia đình các dân tộc Việt Nam.