Thập niên 1920, ở những xưởng vẽ mặt đồng hồ tại New Jersey và Illinois, hàng trăm cô gái tuổi mười lăm, mười bảy đi làm về với mái tóc, làn da và váy áo lấp lánh như đom đóm. Người ta gọi họ là “những cô gái ma”. Không ai bảo họ rằng thứ bột sơn thần kỳ ấy đang âm thầm ăn mòn xương hàm, gặm nhấm cột sống và gieo vào cơ thể họ một cái chết kéo dài hàng nghìn năm. Khi sự thật lộ ra, những người phụ nữ hấp hối ấy đã làm điều mà không ai nghĩ họ dám làm: kiện chủ. Và họ đã thay đổi luật pháp cho tất cả những người lao động sau này.
Các nữ công nhân làm việc tại xưởng của Công ty Radium Hoa Kỳ, khoảng năm 1922.
Kỷ nguyên cuồng radium: khi chất độc được bán như thần dược
Muốn hiểu bi kịch, phải bắt đầu từ ánh hào quang. Năm 1898, vợ chồng Marie và Pierre Curie công bố phát hiện một nguyên tố mới, phát ra thứ ánh sáng xanh nhợt trong bóng tối, tự sinh nhiệt, phá vỡ mọi hiểu biết vật lý đương thời. Họ gọi nó là radium — “tia sáng”. Chỉ vài năm sau, radium cho thấy khả năng thu nhỏ khối u, và từ đó, trong mắt công chúng, nó trở thành thứ gần với phép màu nhất mà khoa học từng dâng tặng nhân loại.
Cả thế giới lên cơn sốt. Người ta bán nước uống pha radium để “tăng sinh lực”, kem dưỡng da radium để “trẻ hóa làn da”, kem đánh răng radium để răng “trắng sáng”, thậm chí có cả bánh mì, sô-cô-la và len dệt “có bổ sung radium”. Một gram radium thời ấy có giá hơn 100.000 đô la — đắt gấp hàng nghìn lần vàng. Nó là biểu tượng của hiện đại, của sức khỏe, của tương lai. Không ai nghĩ đến chuyện chất phóng xạ có thể… nguy hiểm. Bản thân khái niệm “ngộ độc phóng xạ” gần như chưa tồn tại.
Câu chuyện của triệu phú Eben Byers là lời cảnh báo đến muộn. Nhà tài phiệt ngành thép, vô địch golf nghiệp dư này uống hơn một nghìn chai “Radithor” — nước radium đóng chai — trong vài năm, tin rằng nó giúp ông mạnh mẽ như tuổi đôi mươi. Năm 1932, ông chết với hộp sọ thủng lỗ, xương hàm phải cắt bỏ, và được chôn trong quan tài lót chì. Nhật báo Wall Street Journal chạy một dòng tít lạnh gáy, đại ý: nước radium có tác dụng rất tốt, cho tới khi hàm của ông ta rụng ra.
Chai nước phóng xạ Radithor.
Nhưng trước Byers cả một thập kỷ, đã có những người phụ nữ trẻ chết theo đúng cách đó. Chỉ là chẳng ai buồn nghe họ.
“Chạm môi, chấm sơn, vẽ”: công việc trong mơ của những cô gái nghèo
Thế chiến thứ nhất tạo ra một nhu cầu khổng lồ: đồng hồ đeo tay của binh lính, mặt đồng hồ trong khoang lái máy bay, trên bảng điều khiển tàu chiến, tất cả phải đọc được trong đêm tối chiến hào. Giải pháp là sơn dạ quang — bột kẽm sulfide trộn với một lượng nhỏ radium, tự phát sáng mà không cần nguồn điện. Năm 1917, Công ty Radium Hoa Kỳ (United States Radium Corporation) mở xưởng ở Orange, bang New Jersey, và tuyển hàng loạt nữ công nhân để vẽ số lên mặt đồng hồ bằng loại sơn có tên thương mại đầy thơ mộng: “Undark” — “Không tối”.
Đó là công việc trong mơ. Lương tính theo sản phẩm, một mặt đồng hồ được trả khoảng một xu rưỡi; người khéo tay vẽ được 250 chiếc mỗi ngày, tức là kiếm gấp ba lần lương trung bình của nữ công nhân nhà máy. Xưởng sạch sẽ, sáng sủa, không có tiếng máy gầm rú, không có dầu mỡ. Các cô gái — nhiều em mới 14, 15 tuổi, vừa rời ghế nhà trường — ngồi bên nhau, chuyện trò, cười đùa, và cầm những cây cọ lông lạc đà nhỏ xíu vẽ những con số tí hon.
Vấn đề là cây cọ. Sau vài nét, lông cọ xòe ra, không thể vẽ được những con số mảnh như sợi chỉ. Quản đốc dạy họ một kỹ thuật: đưa đầu cọ lên môi, mím lại cho lông cọ vuốt nhọn, rồi chấm vào sơn, rồi vẽ. “Lip, dip, paint” — chạm môi, chấm sơn, vẽ. Lặp lại hàng trăm lần mỗi ngày. Mỗi lần chạm môi là một lần nuốt vào một chút radium.
Có cô gái đã hỏi: sơn này có độc không? Câu trả lời của cấp trên luôn giống nhau: không, hoàn toàn vô hại, thậm chí còn tốt cho sức khỏe — chẳng phải người ta đang uống radium như thuốc bổ đó sao?
Và thế là họ tin. Họ không chỉ tin, họ còn vui đùa với nó. Cuối ca làm, các cô bôi sơn lên móng tay để có bộ móng phát sáng, quét lên răng để nụ cười lấp lánh trong rạp chiếu phim tối om, chấm lên lông mày, lên gò má. Có cô mặc chiếc váy đẹp nhất đi làm, để tối đến đi khiêu vũ, cả người tỏa sáng như một nàng tiên. Bụi radium bám vào tóc, vào da, vào quần áo; đêm về, khi tắt đèn, trong gương là một bóng hình lung linh. Người dân quanh xưởng gọi họ là “những cô gái ma”.
Không ai nói với họ rằng cái biệt danh ấy sẽ trở thành lời tiên tri.
Trong phòng thí nghiệm cách đó vài bước chân, đàn ông mặc áo chì
Điều khiến câu chuyện này không chỉ là bi kịch mà còn là tội ác, nằm ở chỗ: công ty biết.
Trong cùng tòa nhà, các nhà hóa học và kỹ thuật viên nam xử lý radium tinh khiết sau những tấm chắn chì, tay đeo găng, dùng kẹp có đầu ngà voi, mặc tạp dề bảo hộ. Họ được cảnh báo về bỏng phóng xạ, về nguy cơ với máu. Các tài liệu khoa học từ đầu thập niên 1900 đã ghi nhận radium gây tổn thương mô. Chính người sáng chế ra sơn Undark, tiến sĩ Sabin von Sochocky, từng phải cắt bỏ một đầu ngón tay vì nhiễm phóng xạ. Có lần đi ngang xưởng vẽ, ông thấy một cô gái đưa cọ lên môi và buột miệng: “Đừng làm thế, cô sẽ bị bệnh đấy.” Rồi ông đi tiếp. Không có quy định nào thay đổi. Tháng 11 năm 1928, chính ông chết vì thiếu máu bất sản do radium — trước đó, theo nhiều tài liệu, ông đã kịp giúp đỡ những cô gái mà ông đã không bảo vệ, khi họ tìm cách chứng minh bệnh của mình.
Lập luận của công ty đơn giản đến lạnh lùng: lượng radium trong sơn quá nhỏ, không đáng ngại. Họ không nói — hoặc không muốn biết — rằng radium về mặt hóa học rất giống canxi. Khi vào cơ thể, nó không bị đào thải; nó được xương “nhận nhầm” là canxi và cất giữ. Từ đó, ngày này qua ngày khác, radium bắn phá tủy xương từ bên trong, không ngừng, không nghỉ, trong suốt phần đời còn lại của nạn nhân — và cả sau khi họ chết, vì chu kỳ bán rã của radium-226 là khoảng 1.600 năm.
Chiếc răng đầu tiên rụng
Mollie Maggia là một trong những cô gái đầu tiên. Cô làm ở xưởng Orange từ năm 1917, khéo léo, chăm chỉ, là chị em trong một gia đình có tới ba cô con gái cùng làm nghề vẽ đồng hồ. Năm 1921, Mollie bị đau răng. Nha sĩ nhổ chiếc răng đó. Vết nhổ không lành, mà rỉ mủ. Rồi chiếc răng bên cạnh lung lay. Rồi chiếc nữa.
Trong vòng vài tháng, hàm dưới của Mollie trở thành một vết thương hở không bao giờ khép. Nha sĩ hoảng hốt khi nhấn nhẹ vào xương hàm: nó mềm, xốp, vỡ vụn dưới đầu ngón tay như phấn ướt. Có lần, ông nhấc ra được cả một mảng xương hàm mà không cần dụng cụ. Rồi đến xương tai. Rồi đến vòm miệng. Cô gái 24 tuổi mất dần khuôn mặt của mình trong cơn đau không thuốc nào dập tắt nổi. Tháng 9 năm 1922, Mollie chết vì xuất huyết ồ ạt: bệnh đã ăn tới tĩnh mạch cổ.
Trên giấy chứng tử, nguyên nhân được ghi là: giang mai.
Đó là cú đâm thứ hai. Không chỉ giết chết cô, họ còn tước đi danh dự của cô trước gia đình và cộng đồng Công giáo gốc Ý nghiêm khắc mà cô sinh ra. Sau này người ta mới hiểu, chẩn đoán “giang mai” là một câu chuyện rất tiện lợi — nó biến bệnh nghề nghiệp thành bệnh đạo đức, và biến người bị hại thành kẻ đáng xấu hổ.
Nhưng Mollie không phải trường hợp duy nhất. Từ 1922 đến 1924, hết cô gái này đến cô gái khác ở Orange bắt đầu rụng răng, đau hàm, thiếu máu, mệt mỏi kỳ lạ, đau khớp dai dẳng. Một số cô vấp nhẹ là gãy chân. Bác sĩ này chẩn đoán viêm khớp, bác sĩ kia nói lao xương, có người lại quy cho “thần kinh yếu”. Tất cả đều có một điểm chung mà không ai chịu nhìn thấy: họ cùng cầm một loại cọ, cùng chấm vào một loại sơn.
Bản báo cáo bị chôn vùi
Năm 1924, dưới sức ép từ cơ quan y tế địa phương, Công ty Radium Hoa Kỳ thuê giáo sư Cecil Drinker của Đại học Harvard đến điều tra. Drinker và các cộng sự đo đạc, khám sức khỏe công nhân, phân tích bụi trong xưởng. Kết luận của họ không thể rõ ràng hơn: xưởng bị nhiễm phóng xạ nặng nề, gần như mọi công nhân đều có bất thường về máu, và phải dừng ngay kỹ thuật chạm cọ lên môi.
Công ty nhận báo cáo. Rồi công ty gửi đến Sở Lao động bang New Jersey một bản tóm tắt — trong đó kết luận đã bị bẻ ngược lại: mọi công nhân đều khỏe mạnh. Bản gốc bị khóa trong ngăn kéo. Khi Drinker biết chuyện, ông phẫn nộ và tìm cách công bố, nhưng phải mất thêm nhiều tháng giằng co với công ty, sự thật mới ra được đến tạp chí khoa học.
Trong khoảng thời gian ấy, thêm nhiều cô gái chết.
Người thực sự đặt tên cho căn bệnh là bác sĩ Harrison Martland, giám định viên pháp y hạt Essex. Năm 1925, ông khám cho những nữ công nhân còn sống và khám nghiệm những người đã chết. Ông làm điều chưa ai nghĩ tới: cho bệnh nhân thở vào một thiết bị đo phóng xạ. Hơi thở của họ phát ra khí radon — nghĩa là bên trong họ có radium đang phân rã. Xương của họ, đặt lên tấm phim ảnh trong bóng tối, tự chụp ảnh chính mình. Martland gọi nó là “ngộ độc radium”, và ông nói thẳng: căn bệnh này không có cách chữa, bởi không có cách nào lấy radium ra khỏi xương một khi nó đã vào.
Khi được hỏi ý kiến, chính Marie Curie — người phát hiện ra radium và cũng sẽ chết vì nó vào năm 1934 — chỉ có thể bày tỏ sự thương xót và thừa nhận: một khi chất này đã vào cơ thể, không có cách nào tiêu hủy nó.
Đến lúc này, công ty đổi chiến thuật. Họ không thể nói sơn vô hại nữa, nên họ nói: những cô gái ấy vốn đã ốm yếu. Họ thuê chuyên gia phản bác Martland, và tiếp tục lặp lại rằng những cái chết là do giang mai — một lời vu khống có tính toán, nhằm làm mất uy tín nhân chứng và khiến các gia đình xấu hổ tới mức im lặng.
Grace Fryer và hai năm đi tìm một luật sư dám nhận vụ kiện
Grace Fryer từng là cô gái lanh lợi, xinh đẹp, con gái một gia đình có truyền thống hoạt động công đoàn. Cô rời xưởng năm 1920 để làm nhân viên ngân hàng — một bước tiến lớn với một cô gái lao động. Năm 1923, răng cô bắt đầu lung lay và xương hàm nhức nhối. Hai năm sau, cột sống của cô bắt đầu… vỡ. Các đốt sống mục ruỗng, ép lên nhau, khiến cô phải đeo một khung nẹp thép ôm chặt lấy thân người để có thể đứng thẳng. Bàn chân cô gãy. Cô mới 27 tuổi.
Grace không định chết trong im lặng. Cô quyết định kiện. Nhưng khi ấy, kiện chủ lao động là chuyện gần như bất khả thi. Luật bồi thường tai nạn lao động của New Jersey chỉ liệt kê vài bệnh nghề nghiệp nhất định — ngộ độc radium dĩ nhiên không có tên, vì nó mới được đặt tên. Và thời hiệu khởi kiện chỉ có hai năm kể từ khi bị tổn hại — trong khi các cô gái phải mất năm, bảy năm mới phát bệnh, và thêm vài năm nữa mới biết mình bị gì. Theo câu chữ của luật, họ đã “hết hạn” kiện từ trước khi kịp biết mình là nạn nhân.
Suốt hai năm, Grace gõ cửa hết văn phòng luật này đến văn phòng luật khác. Tất cả đều lắc đầu. Kiện một tập đoàn giàu có, với một căn bệnh chưa ai công nhận, bằng một điều luật chống lại mình — đó là con đường chắc thua. Mãi tới năm 1927, một luật sư trẻ tên Raymond Berry đồng ý nhận vụ việc. Cùng Grace là bốn người phụ nữ khác: Edna Hussman, Katherine Schaub, và hai chị em của Mollie Maggia — Quinta McDonald và Albina Larice. Báo chí gọi họ là “Năm người phụ nữ bị kết án tử”.
Để chứng minh Mollie không chết vì giang mai, người ta khai quật mộ cô sau năm năm. Xương của Mollie, đặt trong bóng tối, vẫn phát sáng. Máy đo phóng xạ kêu lên khi đưa lại gần. Chẩn đoán trên giấy chứng tử sụp đổ. Nhưng thay vì xin lỗi, công ty tìm mọi cách trì hoãn. Họ hiểu một sự thật tàn nhẫn: bị đơn khỏe mạnh, nguyên đơn đang chết dần. Chỉ cần kéo dài đủ lâu, sẽ chẳng còn ai để bồi thường.
Tháng 1 năm 1928, phiên tòa mở ra, và nước Mỹ chứng kiến một cảnh tượng chưa từng có. Grace bước vào phòng xử với chiếc nẹp lưng thép. Hai người trong số họ quá yếu để giơ tay tuyên thệ; người ta phải khiêng họ vào. Quinta McDonald nằm liệt giường, bác sĩ nói cô chỉ còn vài tháng. Katherine Schaub — cô gái từng mơ thành nhà văn — ghi lại tất cả trong nhật ký bằng bàn tay run rẩy. Họ ngồi đó, mỗi người là một bằng chứng sống về điều radium làm với một con người, đối diện những luật sư bảnh bao đang lập luận rằng công ty không có nghĩa vụ gì.
Grace Fryer, ảnh chụp năm 1925.
Rồi công ty xin hoãn. Phiên tòa được dời tới tận tháng 9, vì các chuyên gia của họ… bận đi nghỉ hè ở châu Âu. Dư luận bùng nổ. Nhà báo Walter Lippmann viết những bài xã luận rực lửa, gọi đây là một trong những vụ việc tàn ác nhất ông từng biết: đòi những người phụ nữ đang đếm ngược từng tuần phải đợi thêm nửa năm, là hành động không gì bào chữa nổi. Từ khắp nước Mỹ, thư động viên và tiền quyên góp gửi về. Cả nước đứng về phía họ.
Dưới áp lực ấy, cũng trong năm 1928, trước khi phiên tòa kịp mở lại, công ty chấp nhận dàn xếp ngoài tòa: mỗi người nhận 10.000 đô la, một khoản trợ cấp 600 đô la mỗi năm cho tới cuối đời, cùng toàn bộ chi phí y tế. Một khoản tiền lớn thời đó — dù có chi tiết cay đắng ít ai để ý: vị thẩm phán đứng ra hòa giải sau này bị phát hiện là cổ đông của chính công ty này.
Công ty không bao giờ thừa nhận trách nhiệm. Nhưng điều họ không thể ngăn được, là tiếng vang. Lần đầu tiên, một nhóm nữ công nhân bình thường đã buộc một tập đoàn phải trả giá cho bệnh tật gây ra bởi chính công việc mà họ được thuê làm.
Quinta McDonald qua đời năm 1929. Grace Fryer và Katherine Schaub mất năm 1933. Edna Hussman ra đi năm 1939. Khoản tiền họ nhận được, phần lớn đi vào viện phí và nhà tang lễ.
Ottawa, Illinois: “Hội những người sống mà như chết”
Người ta những tưởng vụ Orange sẽ là hồi kết. Nhưng cách đó hơn một nghìn cây số về phía tây, tại thị trấn Ottawa nhỏ bé bang Illinois, một xưởng vẽ khác — Công ty Radium Dial — đã hoạt động từ năm 1922 với đúng kỹ thuật ấy, đúng lời hứa ấy: sơn hoàn toàn vô hại.
Khi tin tức từ New Jersey lan tới, các cô gái ở Ottawa lo lắng hỏi. Công ty phản ứng bằng cách đăng nguyên trang quảng cáo trên báo địa phương, khẳng định sơn của họ khác, an toàn tuyệt đối, công nhân đã được khám và hoàn toàn khỏe mạnh. Sự thật là công ty đã âm thầm khám cho họ từ năm 1925 — và giấu nhẹm kết quả cho thấy nhiều người có dấu hiệu nhiễm phóng xạ. Kỹ thuật chạm cọ lên môi vẫn được giữ nguyên, vì bỏ nó đi sẽ chậm sản lượng.
Catherine Wolfe Donohue vào làm ở Radium Dial từ năm 1922, khi 19 tuổi. Cô là người hiền lành, sùng đạo, chăm chỉ. Đến năm 1931, cô bắt đầu đi khập khiễng, hàm sưng, người gầy rộc. Công ty sa thải cô — với lý do nhìn cô như thế “không tốt cho tinh thần” các công nhân khác. Cô kết hôn với Tom Donohue, sinh hai đứa con, và bệnh cứ thế tiến triển: xương hông vỡ, hàm rụng từng mảnh, một khối u lớn mọc trên hông. Người phụ nữ 35 tuổi nặng chưa tới 33 kg.
Cùng với vài chị em cùng cảnh, Catherine tự gọi nhóm mình bằng cái tên mà báo chí sau này lấy làm tít: “Hội những người sống mà như chết”. Họ đi tìm công lý ở Illinois — nơi luật bồi thường bệnh nghề nghiệp tồn tại trên giấy, nhưng gần như chưa từng được áp dụng cho một trường hợp như thế này. Không luật sư nào muốn nhận, cho tới khi Leonard Grossman, một luật sư ở Chicago, đồng ý làm việc không công.
Tháng 2 năm 1938, phiên điều trần trước Ủy ban Công nghiệp Illinois diễn ra. Catherine được dìu vào, gầy đến mức chiếc váy như treo trên một bộ khung. Khi luật sư bên bị hỏi dồn, cô mở chiếc hộp nhỏ mang theo — bên trong là những mảnh xương hàm của chính mình đã rụng ra — và đặt lên bàn làm bằng chứng. Rồi cô ngất xỉu ngay giữa phòng. Phiên điều trần được chuyển về phòng ngủ của cô: ủy viên, luật sư, phóng viên chen chúc quanh giường một người phụ nữ hấp hối để nghe cô kể nốt câu chuyện đời mình.
Tháng 4 năm 1938, Ủy ban ra phán quyết: Catherine thắng. Công ty phải bồi thường. Radium Dial kháng cáo. Rồi kháng cáo tiếp. Rồi kháng cáo nữa — tổng cộng tám lần, lên tới tận Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, với hy vọng quen thuộc rằng nguyên đơn sẽ chết trước khi vụ án kết thúc. Và họ đúng một nửa: Catherine Donohue qua đời ngày 27 tháng 7 năm 1938, ba tháng sau khi thắng kiện, chưa kịp nhận đồng nào. Nhưng họ sai ở nửa còn lại: tháng 10 năm 1939, Tòa án Tối cao từ chối xem xét kháng cáo, và phán quyết có hiệu lực. Gia đình cô, cùng những người phụ nữ khác, được bồi thường.
Lần này, không phải dàn xếp ngoài tòa, mà là một phán quyết pháp lý chính thức. Một người phụ nữ nặng 33 kg, nói từ giường bệnh, đã đánh bại một tập đoàn — và điều đó được ghi vào án lệ.
Từ phòng xử án tới Dự án Manhattan
Điều những cô gái Radium để lại lớn hơn nhiều so với vài khoản tiền bồi thường.
Trước họ, “bệnh nghề nghiệp” là một khái niệm mờ nhạt: bạn bị tai nạn ở xưởng thì có thể được đền, nhưng nếu công việc làm bạn ốm dần dần qua nhiều năm — bụi phổi, nhiễm độc chì, phóng xạ — thì đó là “chuyện của bạn”. Các vụ kiện ở New Jersey và Illinois đã đặt ra những nguyên tắc mới, và từ đó luật của các bang lần lượt được viết lại: bệnh tật phát sinh từ công việc phải được coi như tai nạn lao động; thời hiệu phải tính từ lúc người bệnh biết mình bị hại chứ không phải từ lúc phơi nhiễm; và người lao động có quyền khởi kiện chủ nếu chủ che giấu nguy cơ. Những nguyên tắc ấy chính là nền móng để nhiều thập kỷ sau, Hoa Kỳ lập ra Cơ quan An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp (OSHA) vào năm 1970 — và những tiêu chuẩn tương tự lan ra khắp thế giới công nghiệp. Cụm từ “quyền được biết” của người lao động về hóa chất mình đang tiếp xúc có gốc rễ từ những cây cọ radium.
Nhưng có một di sản ít người biết hơn, và rùng mình hơn.
Nhà vật lý Robley Evans của Viện Công nghệ Massachusetts đã dùng dữ liệu từ những nữ công nhân vẽ đồng hồ — lượng radium trong xương của họ, tương quan với mức độ bệnh — để xác định ngưỡng “chịu đựng” của cơ thể người với phóng xạ: khoảng 0,1 microcurie radium (tương đương chừng 0,1 microgram). Năm 1941, con số ấy trở thành tiêu chuẩn an toàn phóng xạ đầu tiên trong lịch sử. Chỉ vài năm sau, khi nước Mỹ lao vào Dự án Manhattan chế tạo bom nguyên tử, hàng nghìn người phải làm việc với plutonium — một chất có hành vi trong cơ thể tương tự radium. Chính tiêu chuẩn rút ra từ xương những cô gái ấy đã bảo vệ họ. Không có cô gái Radium nào được hỏi ý kiến về chuyện đó. Cơ thể họ đã trở thành thí nghiệm bất đắc dĩ, và cái chết của họ trở thành số liệu.
Cuối thập niên 1960 (năm 1968), Phòng thí nghiệm Quốc gia Argonne lập Trung tâm Sinh học Phóng xạ Người, bắt đầu chương trình theo dõi hàng nghìn cựu công nhân vẽ đồng hồ trên khắp nước Mỹ, đo phóng xạ trong cơ thể họ suốt phần đời còn lại. Đó là nghiên cứu dài hạn lớn nhất về tác động của phóng xạ nạp vào cơ thể người, và phần lớn hiểu biết ngày nay về ung thư xương do phóng xạ đến từ những người phụ nữ ấy — những người mà nhiều thập kỷ trước đó, các công ty khăng khăng là “hoàn toàn khỏe mạnh”.
Những ngôi mộ vẫn phát sáng
Ngày nay, nếu đưa máy đo phóng xạ tới gần mộ một cô gái Radium, kim vẫn nhích lên. Radium trong xương họ mới đi được chưa tới một phần mười sáu chặng đường bán rã. Một nghìn năm nữa, hài cốt của Mollie Maggia, Grace Fryer, Catherine Donohue vẫn sẽ còn tỏa ra thứ ánh sáng đã giết họ.
Xưởng ở Orange bị phá dỡ, đất bên dưới nhiễm phóng xạ tới mức phải nạo vét và xử lý suốt nhiều năm. Ở Ottawa, tòa nhà cũ của Radium Dial từng được dùng làm cửa hàng thịt, trong khi bụi radium vẫn lẩn khuất trong tường. Thị trấn mất nhiều thập kỷ để dọn dẹp — và để nhìn thẳng vào những gì đã xảy ra với con em mình. Năm 2011, Ottawa dựng một bức tượng đồng ở trung tâm thị trấn: một cô gái trẻ, mặc váy công nhân thập niên 1920, một tay cầm cây cọ, tay kia cầm bông hoa tulip. Cô đứng đó, ngẩng cao đầu.
Tượng đài tưởng niệm các cô gái Radium tại hạt LaSalle, Illinois.
Có lẽ điều đáng nhớ nhất về những cô gái Radium không phải là cách họ chết, mà là điều họ đã chọn làm khi biết mình sắp chết. Họ có thể im lặng. Họ có thể nhận vài đồng bồi thường lặng lẽ, giữ lấy chút danh dự, tránh những tờ báo đăng ảnh khuôn mặt biến dạng của mình. Thay vào đó, họ để người ta khiêng mình vào phòng xử án. Họ mở hộp xương hàm ra đặt lên bàn. Họ đối diện với những người đàn ông đã gọi họ là gái hư mắc bệnh, và nói: các ông biết. Các ông đã biết từ đầu.
Grace Fryer từng nói, đại ý: cô không kiện vì bản thân mình, vì với cô mọi thứ đã quá muộn; cô kiện vì hàng trăm cô gái khác đang cầm cọ mỗi ngày mà chưa biết chuyện gì đang chờ đợi họ.
Một thế kỷ sau, mỗi tấm biển cảnh báo hóa chất trong xưởng, mỗi lần công nhân được phát khẩu trang và găng tay, mỗi điều khoản trong luật cho phép một người lao động kiện chủ vì căn bệnh do công việc gây ra — đều mang một phần ánh sáng của họ. Thứ ánh sáng ấy, hóa ra, chưa bao giờ tắt.
Nguồn ảnh:
- Các nữ công nhân làm việc tại xưởng của Công ty Radium Hoa Kỳ, khoảng năm 1922.: Unknown authorUnknown author, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
- Chai nước phóng xạ Radithor.: Sam LaRussa from United States of America, CC BY-SA 2.0, Wikipedia, đã thu nhỏ
- Grace Fryer, ảnh chụp năm 1925.: Unknown authorUnknown author, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
- Tượng đài tưởng niệm các cô gái Radium tại hạt LaSalle, Illinois.: TS Flynn, CC BY-NC-SA 2.0, flickr (qua Openverse), đã thu nhỏ
