Phòng triển lãm của những kẻ thất bại: Salon des Refusés 1863 và ngày hội họa hiện đại cất tiếng khóc chào đời

Mùa xuân năm 1863, gần ba nghìn bức tranh bị Viện Hàn lâm Paris đóng dấu loại. Đáng lẽ chúng phải lặng lẽ trở về những căn gác xép, bị lật úp vào tường, bị bán rẻ hay bị chính tác giả rạch nát trong cơn tuyệt vọng. Nhưng một quyết định lạ lùng của Hoàng đế Napoléon III đã treo chúng lên tường cho cả Paris đến cười nhạo. Và chính trong tiếng cười ấy, một điều gì đó đã thay đổi mãi mãi.


Tranh Bữa trưa trên cỏ của Édouard Manet, 1863.


Con dấu chữ “R”

Hãy tưởng tượng bạn là một họa sĩ trẻ ở Paris năm 1863. Bạn đã sống nhiều tháng trong căn gác lạnh lẽo ở khu Batignolles, dồn hết tiền vào sơn dầu và vải bố, thức trắng để kịp hạn nộp tranh. Rồi một buổi sáng tháng Tư, bạn nhận lại tác phẩm từ Cung Công nghiệp (Palais de l’Industrie), lật mặt sau khung tranh lên và thấy nó: một con dấu mực đỏ, chữ R to tướng.

Refusé. Bị loại.

Con dấu ấy là một bản án. Ở Paris thế kỷ XIX chưa có thị trường nghệ thuật độc lập. Chỉ có một cánh cửa duy nhất dẫn tới danh tiếng, người mua và đơn đặt hàng của Nhà nước: Salon, cuộc triển lãm chính thức do Viện Hàn lâm Mỹ thuật (Académie des Beaux-Arts) tổ chức. Tranh treo ở Salon là tranh có giá. Tranh mang dấu “R” gần như không bán nổi, bởi ai cũng biết những người “biết nghệ thuật” đã phán nó không xứng đáng.

Năm 1863, con dấu ấy rơi xuống với một mật độ chưa từng thấy. Trong hơn năm nghìn tác phẩm gửi đến, hội đồng giám khảo loại gần ba nghìn, tức khoảng hai phần ba. Những tên tuổi mà ngày nay treo kín các viện bảo tàng lớn nhất thế giới, Édouard Manet, Camille Pissarro, James McNeill Whistler, Paul Cézanne, Henri Fantin-Latour, Johan Jongkind, đều nhận cùng một kết luận: không đạt.

Paris sôi sục. Các họa sĩ viết đơn kiến nghị. Báo chí xì xào.

Và rồi, người không ai ngờ tới bước vào câu chuyện.

Cỗ máy học viện

Để hiểu tại sao hai phần ba tranh bị loại, cần hiểu Viện Hàn lâm muốn gì.

Từ thời Louis XIV, hội họa Pháp được dạy như một hệ thống có trên có dưới. Trên đỉnh là tranh lịch sử: thần thoại, Kinh Thánh, chiến công cổ đại, với những nhân vật khỏa thân mang cơ bắp Hy Lạp. Dưới đó là chân dung, phong tục, phong cảnh, và cuối cùng, gần như bị coi thường, là tĩnh vật. Kỹ thuật cũng có chuẩn: bề mặt tranh phải “hoàn thiện” (fini), nhẵn như men sứ, không lộ vết cọ; da thịt phải chuyển sắc mượt mà từ hồng sang ngà.

Người bảo vệ nhiệt thành nhất của chuẩn mực ấy là Bá tước de Nieuwerkerke, Tổng giám đốc Mỹ thuật, người tình của Công chúa Mathilde, em họ Hoàng đế. Ông từng gọi tranh hiện thực của trường phái Barbizon là “hội họa của bọn dân chủ, của những kẻ không thay áo lót”. Hội đồng giám khảo năm 1863, với những nhân vật như Émile Signol, nổi tiếng cứng rắn nhất trong nhiều năm.

Vấn đề là nước Pháp năm 1863 không còn là nước Pháp của thần thoại. Paris đang bị Nam tước Haussmann xẻ ngang dọc để mở đại lộ. Đường sắt nối thủ đô với bờ biển Normandie trong vài giờ. Quán cà phê sáng đèn ga. Và một thế hệ họa sĩ trẻ đã nhìn thấy điều Viện Hàn lâm từ chối nhìn: cuộc sống ngay trước mắt cũng đáng vẽ như thần Vệ Nữ.

Cùng năm 1863, Charles Baudelaire đăng trên Le Figaro tiểu luận “Họa sĩ của đời sống hiện đại”, kêu gọi nghệ sĩ nắm bắt “cái nhất thời, cái thoáng qua, cái ngẫu nhiên” của thời đại mình. Chữ modernité chính là từ Baudelaire mà đi vào ngôn ngữ nghệ thuật. Thật khó tin đó chỉ là trùng hợp.

Hoàng đế bước vào kho tranh

Ngày 22 tháng 4 năm 1863, Napoléon III đích thân đến Cung Công nghiệp, có lẽ chỉ để xem trước cuộc triển lãm sẽ khai mạc ngày 1 tháng 5. Nhưng ông đã làm một việc không vị hoàng đế nào trước đó từng làm: yêu cầu được xem kho tranh bị loại.


Ảnh chụp Cung Công nghiệp ở Paris, từ năm 1851 đến năm 1870.

Người ta kể rằng ông đứng trước những bức tranh xếp chồng lên nhau, nhìn một lúc rồi buông một câu khiến cả bộ máy hành chính mỹ thuật toát mồ hôi: nhiều bức trong số này chẳng khác gì mấy những bức được chọn.

Hai ngày sau, công báo Le Moniteur universel đăng một thông cáo ngắn gọn: Hoàng đế đã nhận được nhiều khiếu nại về hội đồng giám khảo; để công chúng tự phán xét những khiếu nại ấy có chính đáng hay không, các tác phẩm bị loại sẽ được trưng bày tại một khu vực riêng của Cung Công nghiệp. Việc tham gia là tự nguyện; họa sĩ nào không muốn có thể rút tranh về.

Đây là một nước cờ chính trị tinh vi. Napoléon III đang bước vào giai đoạn các sử gia gọi là “Đế chế tự do”: nới lỏng kiểm duyệt, lấy lòng tầng lớp trung lưu thành thị. Một cử chỉ dân chủ trong nghệ thuật, “hãy để nhân dân làm giám khảo”, vừa rẻ vừa được lòng người. Bản thân Hoàng đế chẳng cấp tiến gì về thẩm mỹ: ngay tại Salon năm ấy, ông mua bức Sự ra đời của Vệ Nữ của Alexandre Cabanel, một nữ thần khỏa thân nằm ngửa trên sóng, da trắng như kem, thiên thần bay lượn phía trên, “hoàn thiện” đến từng lọn tóc.


Tranh Sự ra đời của Vệ Nữ của Alexandre Cabanel, 1863.

Nhưng lịch sử không quan tâm đến động cơ. Nó chỉ ghi lại hậu quả.

Ngày 15 tháng 5: Paris đến để cười

Ngày 15 tháng 5, hai tuần sau Salon chính thức, Salon des Refusés, “Triển lãm của những kẻ bị loại”, mở cửa trong mấy gian phòng phụ, chỉ cách phòng chính một cánh cửa quay.

Nhiều họa sĩ đã rút tranh về, không muốn mang tiếng “kẻ bị loại”. Số còn lại, chừng sáu trăm tác phẩm, được treo vội vàng, ken dày từ sàn tới trần. Nhưng công chúng đến như trẩy hội. Mỗi ngày có hơn một nghìn lượt khách, theo một số tường thuật có ngày Chủ nhật lên tới bảy nghìn, trong khi Salon chính thống bên cạnh thưa vắng lạ thường.

Họ đến để làm gì? Phần lớn: để cười.

Émile Zola, khi đó là một nhân viên trẻ ở nhà xuất bản Hachette và là bạn thân thời trung học của Cézanne, đã có mặt. Hơn hai mươi năm sau, ông tái hiện buổi chiều ấy trong tiểu thuyết Tác phẩm (L’Œuvre, 1886): họa sĩ Claude Lantier đứng giữa đám đông trước bức tranh của chính mình và nghe tiếng cười dâng lên như thủy triều, quý bà lấy quạt che miệng, quý ông vỗ đùi, người ta chen vào phòng “để cười cho đã”. Người ta tin rằng bức tranh của Lantier trong sách là hình bóng của tác phẩm hứng nhiều tiếng cười nhất năm 1863.

Bức tranh ấy có tên Le Bain, “Tắm”. Ngày nay cả thế giới gọi nó là Bữa trưa trên cỏ.


Tranh Bữa trưa trên cỏ của Édouard Manet, 1863.

Bữa trưa làm Paris nghẹn

Hãy nhìn nó bằng con mắt của người Paris năm 1863.

Hai người đàn ông ăn mặc chỉnh tề theo thời trang đương đại, áo khoác đen, cà vạt, mũ, ngồi trên bãi cỏ trong rừng. Bên cạnh họ, một người phụ nữ hoàn toàn khỏa thân, quần áo vứt thành đống cạnh giỏ trái cây đổ tung, ngồi tựa tay lên cằm và nhìn thẳng vào người xem. Không xấu hổ. Không e lệ. Không phải nữ thần. Cô ta là một cô gái Paris có tên có tuổi, Victorine Meurent, người mẫu quen thuộc của Manet, và cả Paris nhận ra điều đó. Phía sau, một phụ nữ khác đang khom người tắm suối, nhưng tỷ lệ của cô lớn lạ lùng so với khoảng cách, như thể luật phối cảnh đã bị Manet cố tình bẻ cong.

Và cách vẽ! Không có sự chuyển sắc dịu dàng của Cabanel. Da thịt Victorine là những mảng sáng phẳng, cắt gọn bằng bóng tối, gần như không có tông trung gian. Nét cọ để nguyên. Nền cây cối vẽ thoáng như phác thảo. Với con mắt được đào tạo bởi Viện Hàn lâm, đây là một bức tranh chưa vẽ xong, bởi một người chưa học vẽ xong.

Điều trớ trêu là Manet đã học sáu năm với Thomas Couture, một họa sĩ hàn lâm chính hiệu. Và Bữa trưa trên cỏ không hề “man rợ”: bố cục ba nhân vật tiền cảnh lấy gần như nguyên xi từ bản khắc của Marcantonio Raimondi theo Raphael, Phán xét của Paris. Chủ đề khỏa thân giữa những người mặc quần áo ngoài trời là tiếng vọng của Hòa nhạc đồng quê, kiệt tác Venice thế kỷ XVI treo ở Louvre. Manet đang nói với Viện Hàn lâm: tôi biết truyền thống của các ông rõ hơn các ông, và tôi mặc cho nó bộ quần áo của năm 1863.


Tranh Hòa nhạc đồng quê, khoảng 1510–1511, được quy cho Giorgione và/hoặc Titian. (ảnh đã phục chế)

Chính điều đó khiến người ta không tha thứ. Vệ Nữ khỏa thân trên sóng thì được, vì nàng ở một nơi không có thật. Một cô gái khỏa thân trên cỏ rừng Fontainebleau bên hai anh sinh viên thì không, vì cô ở ngay đây, ngay bây giờ, và cô đang nhìn bạn. Nhà phê bình Louis Étienne gọi nhân vật nữ là một “cô gái giang hồ tầm thường, trần trụi hết mức có thể”, và cho rằng bức tranh là một trò đùa khiếm nhã. Ngay cả những người thiện chí như Théophile Thoré cũng chỉ dám khen bố cục mà lắc đầu trước “cái nhìn bất kính” của họa sĩ.

Manet, con trai một quan tòa, một người lịch thiệp luôn muốn được Salon công nhận, bị sốc nặng. Ông không bao giờ muốn trở thành kẻ nổi loạn. Ông chỉ muốn vẽ điều ông nhìn thấy. Đó lại chính là tội lớn nhất.

Cô gái áo trắng

Ở một góc khác của gian phòng, gần bức tranh của Manet, có một bức cao hơn hai mét, gần như chỉ có một màu.

Một cô gái tóc đỏ mặc váy trắng, đứng trên tấm da gấu trắng, trước tấm rèm trắng, tay cầm một bông huệ trắng rủ xuống. Đó là Cô gái áo trắng của James McNeill Whistler, một họa sĩ người Mỹ sống giữa London và Paris, sau này ông đổi tên tác phẩm thành Bản giao hưởng màu trắng số 1.


Tranh Cô gái áo trắng của James McNeill Whistler, 1862.

Bức tranh này là một kẻ bị loại chuyên nghiệp: năm 1862 Học viện Hoàng gia London từ chối, năm 1863 đến lượt Paris. Người xem không hiểu: bức tranh kể chuyện gì? Không thần thoại, không bài học đạo đức, không cả một sự kiện. Nhà phê bình Castagnary cố gán cho nó một cốt truyện, “một cô dâu buổi sáng hôm sau”. Whistler nổi giận. Ông không kể chuyện gì cả. Ông vẽ màu trắng: trắng ấm của da, trắng lạnh của lụa, trắng xám của lông thú. Một bức tranh về chính hội họa.

Đó là một ý tưởng còn cách mạng hơn cả Manet. Nếu Manet bảo “hãy vẽ đời sống”, Whistler bảo “hãy vẽ, chấm hết”. Từ ý tưởng ấy sẽ nảy ra nghệ thuật vị nghệ thuật, rồi trừu tượng, rồi cả thế kỷ XX.

Và cạnh Whistler, còn ba bức phong cảnh nhỏ của Camille Pissarro, một số tác phẩm của Fantin-Latour và Jongkind, và theo một số tài liệu, cả tranh của Cézanne. Không ai để ý đến chúng. Đám đông bận cười Manet.

Hai nàng Vệ Nữ

Câu chuyện của năm 1863 chưa trọn nếu không kể tiếp đến năm 1865.

Cũng năm 1863, Manet vẽ một bức khác: Olympia. Lại là Victorine Meurent, lần này nằm trên giường, khỏa thân, sợi dây đen ở cổ, chiếc dép lủng lẳng ở chân, bên cạnh là người hầu bưng bó hoa và con mèo đen xù lông. Tư thế lấy từ Vệ Nữ Urbino của Titian, nhưng cái nhìn thì lạnh, thẳng, tính toán. Đây không phải nữ thần. Đây là một olympia, cái tên phổ biến của gái làng chơi hạng sang Paris thời ấy.


Bản ảnh đã chỉnh sắc da ấm hơn của tranh Olympia của Édouard Manet.

Manet giữ Olympia trong xưởng hai năm mới dám gửi đi. Năm 1865, hội đồng giám khảo chấp nhận, có lẽ vì đã học được bài học 1863: loại tranh Manet chỉ càng làm ông nổi tiếng. Kết quả còn dữ dội hơn. Người ta phải treo tranh lên cao gần trần và cử người canh vì sợ khách dùng ô chọc rách. Báo chí gọi Olympia là “con khỉ cái”, “xác chết”. Manet viết cho Baudelaire: những lời lăng mạ đổ xuống ông như mưa đá.

Hãy đặt Olympia cạnh Sự ra đời của Vệ Nữ của Cabanel. Cả hai đều là phụ nữ khỏa thân nằm ngửa. Một bức là đỉnh cao của cái đẹp, một bức là sự sỉ nhục. Khác nhau ở đâu? Vệ Nữ nhắm mắt, mơ màng, để người xem ngắm mà không bị ngắm lại. Olympia mở mắt và nhìn thẳng: các ông đến đây để xem một người phụ nữ trần truồng, và cô ấy biết điều đó.

Hội họa hiện đại, xét cho cùng, bắt đầu từ khoảnh khắc một người mẫu trong tranh nhìn lại người xem và không xin lỗi.

Quán cà phê Guerbois và con đường ra khỏi Salon

Salon des Refusés đóng cửa vào đầu mùa hè 1863. Về mặt hành chính, nó là một thất bại. Viện Hàn lâm coi tiếng cười của công chúng là bằng chứng rằng giám khảo đã đúng: đấy, nhân dân đã phán xét, và nhân dân cười. Napoléon III không lặp lại thí nghiệm.

Nhưng Hoàng đế, có lẽ không cố ý, đã làm hai việc không thể đảo ngược.

Thứ nhất, ông chứng minh rằng hội đồng giám khảo có thể sai, và sai với quy mô hàng nghìn. Ngay cuối năm 1863, Nhà nước phải cải tổ: Salon tổ chức hàng năm thay vì hai năm một lần, cơ cấu giám khảo thay đổi, chương trình đào tạo của Trường Mỹ thuật bị lấy khỏi tay Viện Hàn lâm.

Thứ hai, quan trọng hơn, ông vô tình tập hợp những kẻ bị loại lại với nhau. Trước 1863, Manet, Pissarro, Cézanne, Whistler là những cá nhân đơn độc chịu đựng thất bại trong im lặng. Sau 1863, họ biết mặt nhau, biết mình không đơn độc, và biết rằng có một công chúng, dù đến để cười, sẵn sàng chen chúc trước tranh của họ.

Nơi họ gặp nhau là Café Guerbois, một quán nhỏ trên đại lộ Batignolles. Manet ngồi bàn giữa, ăn mặc như quý ông Anh, lời lẽ sắc như dao. Xung quanh là Degas, Fantin-Latour, Bazille, Renoir, Monet, Pissarro, đôi khi cả Cézanne với bộ râu rối và giọng miền Nam; Zola và nhiếp ảnh gia Nadar. Họ cãi nhau đến khuya về ánh sáng, về màu, về tranh Nhật Bản. Chính từ những bàn cà phê ấy, ý tưởng táo bạo nhất ra đời: nếu Salon không muốn chúng ta, chúng ta tự mở triển lãm.


Tại Café Guerbois, bản in thạch bản của Édouard Manet, 1869.

Ngày 15 tháng 4 năm 1874, họ làm đúng như thế, tại xưởng ảnh cũ của Nadar ở số 35 đại lộ des Capucines. Không giám khảo. Không huy chương. Không Nhà nước. Ba mươi họa sĩ, trong đó có Monet, Renoir, Pissarro, Degas, Cézanne, Berthe Morisot. Manet, vẫn khao khát Salon, từ chối tham gia: ông muốn thắng ở trong hệ thống chứ không phải ngoài nó.

Và một lần nữa, công chúng đến để cười. Nhà phê bình Louis Leroy của tờ Le Charivari giễu bức Ấn tượng, mặt trời mọc của Monet, cảng Le Havre trong sương sớm với vệt mặt trời đỏ, rằng giấy dán tường còn hoàn thiện hơn. Ông đặt cho cả nhóm cái tên chế nhạo: “những kẻ ấn tượng”.

Họ giữ luôn cái tên đó. Kẻ bị loại đã học được điều quan trọng nhất từ năm 1863: tiếng cười của đám đông không phải bản án tử. Đôi khi nó là giấy khai sinh.


Tranh biếm họa về triển lãm Ấn tượng lần thứ nhất ở Paris, 1874.

Năm 1884, Seurat và Signac lập Salon des Indépendants với điều lệ ghi rõ: không giám khảo, không giải thưởng. Chính ở đó, Van Gogh, Toulouse-Lautrec, Matisse rồi các họa sĩ lập thể lần đầu ra mắt. Cái phòng phụ thảm hại của Cung Công nghiệp năm 1863 đã trở thành khuôn mẫu cho toàn bộ hệ thống nghệ thuật độc lập của thế kỷ XX.

Số phận trớ trêu của con dấu

Có một chi tiết mà tôi thấy cảm động hơn mọi phân tích.

Những bức tranh đóng dấu “R” năm 1863, thứ bị coi là hàng phế phẩm không bán nổi, giờ nằm ở đâu?

Bữa trưa trên cỏ treo ở Bảo tàng Orsay, Paris, nơi mỗi ngày hàng nghìn người từ khắp thế giới đứng lặng trước nó. Olympia treo ngay gần đó. Cô gái áo trắng của Whistler là báu vật của Phòng trưng bày Quốc gia ở Washington. Tranh Pissarro, Cézanne bị bỏ quên trong góc năm ấy giờ được bảo hiểm hàng chục triệu đô la.

Còn Sự ra đời của Vệ Nữ của Cabanel, bức tranh Hoàng đế chọn mua? Nó cũng ở Orsay, cũng được treo trân trọng. Nhưng phần lớn du khách lướt qua nó để đi tìm Manet. Nàng Vệ Nữ được cả Viện Hàn lâm và ngai vàng đóng dấu chứng nhận đã trở thành minh họa cho một câu hỏi: tại sao những người có thẩm quyền nhất lại nhìn sai đến thế?

Câu trả lời không phải vì họ ngu dốt. Nieuwerkerke, Signol, Cabanel đều rất am hiểu. Họ sai vì biết quá rõ cái đẹp đã như thế nào, và không còn chỗ trong đầu cho cái đẹp sẽ như thế nào. Đó là sai lầm của mọi hội đồng giám khảo, mọi thời đại, trong mọi lĩnh vực.

Một góc nhìn từ phía Đông

Xin phép mở rộng thêm một chi tiết, vì tôi tin bạn đọc Việt Nam sẽ thấy nó thú vị.

Tháng 9 năm 1863, vài tháng sau khi Salon des Refusés đóng cửa, phái bộ triều Nguyễn do Phan Thanh Giản dẫn đầu cập cảng Marseille rồi lên Paris, để thương lượng chuộc lại ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ vừa mất theo Hòa ước 1862. Ngày 5 tháng 11, họ được Napoléon III tiếp tại điện Tuileries, đúng vị hoàng đế vừa đóng vai “giám khảo tối cao” của hội họa Pháp mùa xuân năm ấy.

Phan Thanh Giản không xem tranh Manet; ông có những mối bận tâm lớn hơn nhiều. Nhưng đặt hai câu chuyện cạnh nhau vẫn thấy đáng suy ngẫm. Cùng một thành phố, cùng một năm, cùng một hoàng đế: một bên là đế quốc đang mở rộng bằng tàu chiến và hiệp ước, một bên là những họa sĩ đang tự hỏi có được phép vẽ một cô gái Paris khỏa thân trên cỏ. Cả hai đều là “hiện đại” theo nghĩa của Baudelaire: cái mới xô vào cái cũ, không ai biết trước ai sẽ thắng.

Hơn sáu mươi năm sau, khi Trường Mỹ thuật Đông Dương mở cửa ở Hà Nội (1925), những họa sĩ Việt Nam đầu tiên học sơn dầu sẽ học chính thứ ánh sáng và nét cọ mà đám đông Paris năm 1863 đã cười nhạo. Nguyễn Phan Chánh, Tô Ngọc Vân, Lê Phổ là những hậu duệ xa của Salon des Refusés, dù có lẽ chẳng mấy ai nghĩ đến điều đó.

Lời cuối cho những kẻ bị loại

Tôi viết bài này không chỉ vì yêu hội họa.

Ai trong chúng ta cũng từng nhận một con dấu “R” nào đó. Bản thảo bị từ chối. Đơn xin việc không hồi âm. Ý tưởng bị cả phòng họp cười.

Salon des Refusés không dạy rằng mọi kẻ bị loại đều là thiên tài. Trong sáu trăm bức tranh năm 1863, phần lớn thực sự tầm thường và đã bị quên lãng đúng như giám khảo dự đoán. Bài học của nó khiêm tốn hơn, và vì thế đáng tin hơn: người có thẩm quyền loại bạn không nhất thiết đúng, và tiếng cười của đám đông không phải kết luận cuối cùng. Cái duy nhất có thể phân xử là thời gian, và thời gian chỉ trả lời cho những ai còn tiếp tục làm việc.

Manet chết năm 1883, ở tuổi 51, vừa kịp nhận Bắc đẩu Bội tinh và vẫn chưa hết cay đắng. Ông không sống đến ngày Olympia được treo ở Louvre. Nhưng ông đã làm điều duy nhất một họa sĩ có thể làm sau khi bị cười: ông quay về xưởng, căng một tấm vải mới, và vẽ tiếp.

Có lẽ đó mới là điều khai sinh hội họa hiện đại. Không phải quyết định của một hoàng đế. Mà là một người đàn ông lịch thiệp, bị cả Paris chế giễu, hôm sau vẫn cầm cọ.


Tài liệu tham khảo chính: Émile Zola, L’Œuvre (1886); Charles Baudelaire, Le Peintre de la vie moderne (1863); các nghiên cứu của Bảo tàng Orsay về Salon 1863 và bộ sưu tập Manet; John Rewald, The History of Impressionism; Ross King, The Judgment of Paris (2006).

Nguồn ảnh:

  • Tranh Bữa trưa trên cỏ của Édouard Manet, 1863.: Édouard Manet, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
  • Ảnh chụp Cung Công nghiệp ở Paris, từ năm 1851 đến năm 1870.: Édouard Baldus, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
  • Tranh Sự ra đời của Vệ Nữ của Alexandre Cabanel, 1863.: Alexandre Cabanel, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
  • Tranh Bữa trưa trên cỏ của Édouard Manet, 1863.: Édouard Manet, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
  • Tranh Hòa nhạc đồng quê, khoảng 1510–1511, được quy cho Giorgione và/hoặc Titian. (ảnh đã phục chế): Giorgione and/or his disciple Titian (who probably finished the painting after G, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
  • Tranh Cô gái áo trắng của James McNeill Whistler, 1862.: James McNeill Whistler, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
  • Bản ảnh đã chỉnh sắc da ấm hơn của tranh Olympia của Édouard Manet.: Édouard Manet, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
  • Tại Café Guerbois, bản in thạch bản của Édouard Manet, 1869.: Édouard Manet, phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia
  • Tranh biếm họa về triển lãm Ấn tượng lần thứ nhất ở Paris, 1874.: Cham (Amédée de Noé), phạm vi công cộng (Public domain), Wikipedia