Từng được coi là một bước tiến của khoa học để “cải thiện giống nòi”, thuyết ưu sinh đã để lại những vết sẹo kinh hoàng trong lịch sử nhân loại. Ngày nay, trước sự bùng nổ của công nghệ chỉnh sửa gen, “bóng ma” này đang quay trở lại dưới một hình thái mới, đặt ra câu hỏi hóc búa: Chúng ta đang tiến hóa hay đang bước vào một cuộc phân cực sinh học mới?
Một khởi đầu đầy tham vọng nhưng sai lầm
Thuật ngữ “eugenics” (ưu sinh) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp mang nghĩa là “sinh ra tốt đẹp”. Dù những ý tưởng sơ khai về chọn lọc phối ngẫu đã có từ thời Plato, nhưng phải đến năm 1883, Francis Galton – một nhà bác học người Anh và là em họ của Charles Darwin – mới chính thức hệ thống hóa nó thành một ngành khoa học.1
Chịu ảnh hưởng từ thuyết tiến hóa, Galton tin rằng tài năng và trí tuệ con người phần lớn do di truyền. Ông đề xuất xã hội nên áp dụng các nguyên tắc chọn lọc nhân tạo để thúc đẩy “giống tốt” (ưu sinh tích cực) và hạn chế “giống xấu” (ưu sinh tiêu cực).3 Tuy nhiên, những gì bắt đầu như một lý tưởng cải thiện xã hội đã sớm bị biến tướng thành công cụ của sự kỳ thị và áp bức.1
Những “vết sẹo” trong lòng nước Mỹ
Ít ai biết rằng, trước khi trở thành nền tảng cho tội ác phát xít, thuyết ưu sinh từng là một phong trào “khoa học” thịnh hành tại Mỹ đầu thế kỷ XX. Năm 1907, Indiana trở thành bang đầu tiên trên thế giới ban hành luật triệt sản cưỡng bức nhắm vào những người khuyết tật và “kẻ thoái hóa”.6
Đỉnh điểm là vụ kiện Buck v. Bell năm 1927, khi Tòa án Tối cao Hoa Kỳ hợp pháp hóa việc triệt sản cưỡng bức với tuyên bố lạnh lùng của Thẩm phán Oliver Wendell Holmes Jr.: “Ba thế hệ của những kẻ ngu ngốc là quá đủ”.7 Ước tính có khoảng 60.000 người Mỹ đã bị triệt sản trái với ý muốn của mình trong suốt giai đoạn này.3 Thuyết ưu sinh cũng chính là “kiến trúc sư” đứng sau Đạo luật Nhập cư năm 1924, nhằm duy trì sự thống trị của nhóm da trắng và hạn chế các sắc tộc bị coi là “kém cỏi”.10
Thảm kịch kinh hoàng dưới thời Đức Quốc xã
Nếu Hoa Kỳ cung cấp khung pháp lý sơ khai, thì Đức Quốc xã là nơi thuyết ưu sinh được đẩy tới tận cùng của sự tàn bạo dưới cái tên “Vệ sinh chủng tộc”.8 Adolf Hitler đã lấy cảm hứng từ các chương trình triệt sản của Mỹ để xây dựng lý thuyết về chủng tộc thượng đẳng Arya.12
Dưới chế độ này, hơn 400.000 người đã bị triệt sản cưỡng bức. Kinh khủng hơn, chương trình Aktion T4 đã dẫn đến cái chết của khoảng 300.000 bệnh nhân tâm thần và người khuyết tật – những người bị coi là “cuộc đời không đáng sống”.12 Đây chính là bước đệm tàn khốc dẫn đến nạn diệt chủng Holocaust, sát hại 6 triệu người Do Thái và hàng triệu người thuộc các nhóm thiểu số.13
“Ưu sinh học tự do”: Sự trở lại tinh vi trong kỷ nguyên 4.0
Sau Thế chiến II, thuyết ưu sinh bị cộng đồng quốc tế ruồng bỏ. Tuy nhiên, trong thế kỷ XXI, nó đang âm thầm trỗi dậy dưới hình thái “ưu sinh học tự do”.14
Thay vì sự cưỡng bức của nhà nước, ngày nay ưu sinh học dựa trên quyền tự chủ của cha mẹ và các công nghệ di truyền đột phá. Công nghệ chẩn đoán tiền làm tổ (PGD) và chỉnh sửa gen CRISPR-Cas9 cho phép chúng ta không chỉ loại bỏ bệnh tật mà còn có thể lựa chọn các đặc điểm như giới tính, màu mắt, hay thậm chí là tiềm năng trí tuệ.14
Dù mang lại hy vọng chữa khỏi các bệnh nan y, nhưng khái niệm “đứa trẻ thiết kế” (designer babies) lại làm dấy lên nỗi lo sợ về một xã hội phân cấp di truyền, nơi chỉ người giàu mới có thể “nâng cấp” con cái mình.17
Đâu là lằn ranh đỏ?
Các nhà đạo đức sinh học như Jürgen Habermas cảnh báo rằng việc “thiết kế” con người sẽ biến đứa trẻ thành một sản phẩm thay vì một cá nhân tự do.21 Ngược lại, những người ủng hộ như Julian Savulescu cho rằng cha mẹ có nghĩa vụ đạo đức để mang lại cho con mình cơ hội tốt nhất cho một cuộc sống hạnh phúc thông qua di truyền học.11
Tại Việt Nam, vấn đề này được kiểm soát chặt chẽ thông qua “Hướng dẫn quốc gia về đạo đức trong nghiên cứu y sinh học” (2013). Các quy định nhấn mạnh ba nguyên tắc: tôn trọng con người, hướng thiện và công bằng, nhằm ngăn chặn mọi hình thức lạm dụng công nghệ gen để phân biệt đối xử.23
Kết luận
Lịch sử của thuyết ưu sinh là lời nhắc nhở đắt giá về việc khoa học khi thiếu đi lương tri sẽ dẫn đến thảm họa. Trong kỷ nguyên mà chúng ta bắt đầu có quyền “chỉnh sửa” bản chất của chính mình, sự thận trọng và tôn trọng quyền con người phải luôn là kim chỉ nam để khoa học thực sự phục vụ nhân loại, chứ không phải để tạo ra những hình thái áp bức mới.
Nguồn trích dẫn
-
Thuyết Ưu Sinh - “Nỗi Ô Nhục” Của Lịch Sử Khoa Học - YouTube, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=doVEEcTsyPU
-
Francis Galton – Wikipedia tiếng Việt, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://vi.wikipedia.org/wiki/Francis_Galton
-
Tiến bộ y học hay phi đạo đức?, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://suckhoedoisong.vn/tien-bo-y-hoc-hay-phi-dao-duc-16918239.htm
-
Thuyết ưu sinh – Wikipedia tiếng Việt, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_%C6%B0u_sinh
-
Thuyết ưu sinh ở Trung Quốc qua lăng kính cộng tính văn hóa, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://kinhtevadubao.vn/thuyet-uu-sinh-o-trung-quoc-qua-lang-kinh-cong-tinh-van-hoa-24981.html
-
A Short History of Eugenics Thought and Practice - Cedarville Digital Commons, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://digitalcommons.cedarville.edu/context/center_for_bioethics_resources/article/1000/viewcontent/eugenics.pdf
-
Eugenics | Definition, History, & Facts | Britannica, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://www.britannica.com/science/eugenics-genetics
-
Thuyết ưu sinh ở Đức Quốc Xã – Wikipedia tiếng Việt, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_%C6%B0u_sinh_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3
-
U.S. Scientists’ Role in the Eugenics Movement (1907–1939): A Contemporary Biologist’s Perspective - PMC, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2757926/
-
On May 26, 1924: Immigration Act of 1924 Prohibits Immigration From Asia - Equal Justice Initiative, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://calendar.eji.org/racial-injustice/may/26
-
The Nazi Physicians as Leaders in Eugenics and “Euthanasia …, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5719686/
-
Nazi eugenics - Wikipedia, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Nazi_eugenics
-
Francis Galton | Darwin Correspondence Project, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://www.darwinproject.ac.uk/francis-galton
-
From Public Eugenics to Private Eugenics: What Does the Future …, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9635610/
-
(PDF) Liberal eugenics, coercion and social pressure - ResearchGate, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://www.researchgate.net/publication/379102222_Liberal_eugenics_coercion_and_social_pressure
-
Ethical Debate of Gene Editing on Embryos (Third Place) - Exhibit, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://www.exhibit.xavier.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1012&context=library_prize
-
What are the Ethical Concerns of Genome Editing?, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://www.genome.gov/about-genomics/policy-issues/Genome-Editing/ethical-concerns
-
Human Embryo Genetic Manipulation from the Point of View of Bioethics and Human Rights, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://brieflands.com/journals/gct/articles/166959
-
Savulescu Genetic Enhancement - www .ec -undp, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://www.ec-undp-electoralassistance.org/HomePages/textbooks/5UZbMf/Savulescu%20Genetic%20Enhancement.pdf
-
New eugenics - Wikipedia, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/New_eugenics
-
Rereading Habermas in Times of CRISPR-cas: A Critique of and an Alternative to the Instrumentalist Interpretation of the Human Nature Argument - PubMed Central, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9908698/
-
Habermas and Zhuangzi against Liberal Eugenics, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://ejournals.lib.hkbu.edu.hk/index.php/ijccpm/article/download/1620/1584/1551
-
HƯỚNG DẪN QUỐC GIA VỀ ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU Y …, truy cập vào tháng 12 18, 2025, https://tump.edu.vn/uploads/media/Ho_so_y_duc/Huong%20dan%20quoc%20gia%20ve%20dao%20duc%20NCYSH.pdf